कोव्हीड 19 (कोरोना) : विचार करण्यासारखे महत्वाचे मुद्दे

“कोव्हीड 19” हा आजार सगळ्यांना ओळखीचा झाला आहे. कदाचित फारच ओळखीचा झाला आहे. माहितीचा महापूर धोकादायक ठरतोय अशी परिस्थिती आहे. अशा वेळी महत्वाच्या मुद्यांकडे दुर्लक्ष होऊन आपण चुकीच्या दिशेने धावतो आहोत का असे बघायची वेळ आहे. या संदर्भात काही सोप्या सरळ गोष्टी मांडल्या आहेत.

कोव्हीड19 विषयी चर्चा मुख्यतः आपण या आजाराला घाबरून जावे किंवा आपण मुळीच घाबरु नये ह्या उद्देशाने सुरू आहेत असे वाटते. घाबरल्याने लोक प्रतिबंधात्मक उपाय पाळतील व कोरोनाचा प्रसार कमी वेगाने होईल असा बऱ्याच लोकांचा समज असतो. काहींचा समज ह्याच्या अगदी विरुद्ध असतो. लोक घाबरून चुकीचे निर्णय घेऊ नये म्हणून लोकांची भीती कमी करण्याकडे त्यांचा कल असतो. आता हे दोन्ही प्रकारचे सल्ले देताना कधी कधी अतिरेक होतो. हे दोन्ही प्रकारचे अतिरेकी सल्ले रुग्णांसाठी आणि जनतेसाठी धोकादायक असतात. ह्या सल्यांमागील भावना कधी कधी प्रांजळ तर कधी नफेखोरी ची असते. भावना कुठलीही असो. पूर्वग्रह दुषित सल्ले (घाबरावे किंवा घाबरू नये ) फायद्याचे ठरत नाहीत.

असाच एक अतिरेकी सल्ला सोशल मीडिया वर फिरतोय तो म्हणजे “कोरोना हा आजार नसून एक षडयंत्र आहे” व “आपल्याला उगीच भीती दाखवत आहेत”. काही ठिकाणी ह्यात भर म्हणून असेही म्हटले आहे की कोरोना वायरस हा साधा फ्लू वायरस आहे. हे सगळे चुकीचे आहे.

वस्तुस्थिती अशी आहे:

  • कोरोना व्हायरस नावाचा व्हायरस चा एक परिवार आहे. तो आपल्याला आधीपासून माहीत आहे.
  • 2019 त्रासदायक असलेला “नोवेल कोरोना व्हायरस” म्हणजेच “नवीन कोरोना व्हायरस” हा या परिवारातील नवीन सदस्य सापडला.
  • ह्या व्हायरस मुळे होणाऱ्या आजाराला कोव्हीड 19 म्हणतात.
  • हा आजार बहुतांशी सौम्य व काहींमध्ये मध्यम तीव्रतेचा असतो. कमी प्रमाणात गंभीर आजार व मृत्यू होऊ शकतो.
  • हा आजार खरा आजार असण्याचे पुरावे वैद्यकीय जर्नल, जगभरातील खात्रीलायक बातम्या आणि वैयक्तिक अनुभव आहे. ह्या आजाराने मृत्यू होतो ह्याचे सुध्दा भक्कम पुरावे आहेत.
  • फ्लू व्हायरस हा व्हायरस चा वेगळा परिवार आहे. त्यातील काही फ्लू व्हायरस मुळे सुद्धा गंभीर आजार व मृत्यू होऊ शकतो.
  • कोरोना व्हायरस(विषाणू) शास्त्रज्ञांना दिसला आहे. त्याचे इलेक्ट्रॉन मायक्रो स्कोप मध्ये दिसलेले छायाचित्र आपल्या भारतीय वैज्ञानिकांनी प्रसिद्ध केले आहे

कोव्हीड 19 हा खराखुरा आजार असण्याचा एक युक्तिवाद सुद्धा मला मांडायचा आहे. कोव्हीड 19 हा आजार झालेल्या व्यक्तीचा संपर्क एखाद्या वाहक किंवा रुग्णांशी आलेला असतो. ज्यांना संसर्ग होतो त्यांच्यात एक ठराविक पॅटर्न दिसतो. बहुतेकांना काहीच लक्षणे येत नाहीत किंवा सौम्य लक्षणे दिसतात. काहींना मध्यम तर काहींना गंभीर लक्षणे दिसतात. ज्यांना लक्षणे दिसतात त्यांत ठराविक प्रकारची लक्षणे दिसतात. त्यांच्यातील तपासण्यांमध्ये (फक्त swab नाही इतर सुद्धा) ठराविक दोष दिसतात. फुफ्फुसांवर परिणाम झालेला xray आणि CT scan मध्ये दिसून येतो. सोबतच फुफ्फुसाच्या कामात अडथळा आल्याने शरीरातील ऑक्सिजन चे प्रमाण कमी होताना दिसते. हे सगळे एकाच ठिकाणी नाही तर जगभर घडत आहे . यात सातत्य आहे. ह्याला योगायोग कसे म्हणता येतील? शिवाय नेहमीच्या साथीच्या आजारांमध्ये डॉक्टर , आरोग्य कर्मचारी व पुलिस नेहमीच काम करत आले आहेत. कोरोना संसर्ग होऊन कोव्हीड 19 हा आजार झाल्याने अनेक डॉक्टर , आरोग्य कर्मचारी व पुलिस ह्यांचे मृत्यू झाले आहेत. असे मृत्यू साधारण आजारात होताना आपल्याला दिसत नाहीत. नवीन कोरोना व्हायरस हा नवीन व्हायरस असल्याने त्याविरुद्ध मनुष्याला विशेष प्रतिकार शक्ती नाही. ह्या विषाणूची लागण होण्याची क्षमता सुद्धा इतर आजारांपेक्षा जास्त आहे. म्हणून आरोग्य कर्मचाऱ्यांना इतर आजारंपेक्षा जास्त धोका कोव्हीड 19 मुळे आहे. माझ्या स्वतःच्या ओळखीच्या एका डॉक्टरांचा मृत्यू कोरोनाने झालेला आहे. ओळखीच्या काही लोकांना कोव्हीड 19 हा आजार सुद्धा झाला आहे. त्यामुळे कोव्हीड 19 हा खराखुरा आजार आहे असे माझे मत आहे.

COVID 19 आजाराचे सबळ पुरावे व सखोल माहिती सर्वत्र उपलब्ध आहे.

टेस्ट विषयी गोंधळ:

कोव्हीड 19 च्या टेस्ट बद्दल खूप चर्चा व तर्कवितर्क लढवले जात आहेत.आपल्याला खरंच अशा चर्चांमध्ये अडकून पडायला हवं का ? माझ्यामते सामान्य जनतेने अशा चर्चांमध्ये अडकून पडायला नको. साथ रोगांमध्ये तज्ञ असलेले लोक व सरकार याकडे लक्ष देतात. आपला रस जर फक्त आपल्या आरोग्यामध्ये असेल तो आपण टेस्ट विषयी पुढील गोष्टी समजून घ्याव्यात:

  • बहुतेक तपासण्या 100टक्के अचूक नसतात. त्यामुळे एखादी व्यक्ती आजार असूनही टेस्ट निगेटिव्ह येऊ शकते.कोव्हीड 19 टेस्ट बाबत सुद्धा हे होऊ शकते.
  • आजाराची लक्षणे, शारीरिक तपासणी, इतर लॅब टेस्ट व तपासण्या ह्यातून डॉक्टर एक प्राथमिक निदान करतात.त्याला मदत म्हणून कोव्हीड 19 स्वाब टेस्ट असते.(त्यामुळे आधीच्या प्रक्रियेला सुद्धा महत्व असते हे लक्षात घ्यावे)
  • साथ रोग प्रतिबंध म्हणून काही लोकांची लक्षणे/त्रास नसताना सुद्धा तपासणी केल्या जाते.
  • सगळ्या पॉझिटिव्ह रूग्णांना सारखाच धोका नसतो. काहींना कमी तर काहींना जास्त.
  • निगेटिव्ह रिपोर्ट आला तरीही लक्षणे असल्यास इतरांपासून दूर राहिलेले बरे ( इतरांना लागण होण्याचा धोका कमी होतो)
  • टेस्ट बद्दल डॉक्टर व आरोग्य यंत्रणा ह्यांचे मार्गदर्शन घ्यावे. अफवांवर विश्वास ठेऊ नये.

प्रतिबंध महत्वाचा:

covid-19 उपचारांबाबत बऱ्याच अफवा पसरत आहेत. रेमदेसिविर सारख्या औषधांची साठेबाजी, नवीन उपचारांच्या संशोधनावरील बातम्या व घरगुती उपायांचा सुळसुळाट हे सगळे आपण बघतोच आहोत. लोक यामध्ये गरजेपेक्षा जास्त रस दाखवतात व जे महत्त्वाचे आणि सोपे आहे त्याकडे दुर्लक्ष करतात. कोव्हीड 19 विरुद्ध प्रतिबंधात्मक उपाय केले तर हा आजार टाळता येतो. ते जास्त सोयीचे योग्य आणि सोपे आहे.

  • अतिशय गरज असेल तरच बाहेर पडावे
  • दोन व्यक्तींमध्ये सुरक्षित अंतर (दोन मीटर)ठेवावे
  • आपण मास्क लावावा व समोरच्याला मास्क लावण्याचा आग्रह करावा
  • हात वारंवार धुवावेत व स्वच्छतेचे नियम पाळावेत
  • बाहेर असताना चेहऱ्याला व मास्क ला हात लावू नये
  • गर्दीची ठिकाणे टाळावीत

हे एवढे केल्यास आपला धोका खूप कमी होतो. आरोग्य संघटना व तज्ञ हेच सुचवतात.उपचारापेक्षा प्रतिबंध महत्वाचा हे आधुनिक वैद्यकशास्त्रा पासून आयुर्वेदा पर्यंत सगळेच सांगतात. प्रतिबंध करणे म्हणजे आजाराला घाबरणे असे नाही. “चिंता करू नये पण काळजी घ्यावी” .

उपचारांबद्दल संभ्रम:

आधुनिक वैद्यकशास्त्रात कोव्हीड 19 बद्दल प्रभावी उपचार नाही असा प्रचार केला जातो. त्याऐवजी काही घरगुती उपाय किंवा शास्त्रीय मान्यता नसलेले उपाय सुद्धा सुचवले जातात. अशा भूलथापांना बळी पडू नये. उपचारासाठी योग्य डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

सगळ्यांना उपचाराची सारखीच गरज नसते: ज्यांना लक्षणे नाहीयेत किंवा अगदी सौम्य लक्षणे आहेत त्यांना फारसा उपचार द्यावा लागत नाही. असे लोक लवकर आणि काही त्रास न होता सुद्धा बरे होऊ शकतात. भारतात अशा रुग्णांचे प्रमाण बरेच आहे. अमुक तमुक घरगुती उपचार केल्याने हे रुग्ण बरे झाले असे म्हणणे चुकीचे ठरते. घरगुती उपायांनी दुष्परिणाम होत नाही असे म्हणून त्यांचा सर्रास प्रचार केला जातो. पण ह्याचा दुष्परिणाम असा होतो की लोक आजार गंभीर होईपर्यंत अशा उपायांवर अवलंबून राहतात. हे धोक्याचे ठरू शकते.

काहींना उपचाराची गरज जास्त असते. अशा लोकांच्या आजार मध्यम तीव्रतेचा किंवा गंभीर असतो. अशा लोकांना आधुनिक उपचार पद्धतीने बराच फायदा होतो. अशा रुग्णांना ऑक्सिजन आय सी यु मधील सेवा देता येतात. स्टेरॉईड व इतर काही औषधांचा फायदा अशा रुग्णांना होऊ शकतो असे दिसून आले आहे. अतिशय गंभीर आजार होऊन सुद्धा काही रुग्ण वाचले आहे. आजारावर उपचार फक्त विषाणूंना मारण्याची औषधे देऊन केला जात नाही. उपचाराला अनेक पैलू असतात. त्यांचा विचार डॉक्टर करतात.त्यामुळे मध्यम व जास्त तीव्रतेचा कोव्हीड 19 आजारात सध्या उपलब्ध असलेल्या उपायांपैकी आधुनिक उपचार पद्धती ही सगळ्यात महत्त्वाची आहे.

प्रतिकारशक्ती वाढवायची का?

प्रतिकारशक्ती बद्दल दोन गोष्टी समजून घ्यायला हव्यात:

  • प्रतिकारशक्तीचे दोन प्रकार असतात नैसर्गिक प्रतिकारशक्ती व विशेष प्रतिकारशक्ती. नैसर्गिक प्रतिकारशक्ती मुळातच असलेली प्रतिकारशक्ती असते. विषाणू किंवा जीवाणू ला सामोरे गेल्यावर आपल्या शरीरात विशेष प्रतिकारशक्ती तयार होते.
  • प्रतिकारशक्ती वाढवण्याचा शॉर्टकट नाही. ती बटन दाबल्यासारखी कमी जास्त होत नाही. प्रतिकार शक्तीची प्रक्रिया थोडी किचकट असते.

नॉर्मल निरोगी व्यक्तीची प्रतिकारशक्ती नॉर्मल असते. त्यासाठी वेगळे काही करावे लागत नाही. कुठलाही काढा घ्यावा लागत नाही. लठ्ठपणा, डायबिटीज, जीवनशैलीचे आजार किंवा चुकीची जीवनशैली असेल तर प्रतिकारशक्ती कमी पडते असले दिसले आहे. त्यामुळे जीवनशैलीत सुधार करून वरील लोकांची प्रतिकारशक्ती सुधारायला मदत होऊ शकते. जे नियमितपणे चांगली जीवनशैली पाळतात त्यांना खरेतर काहीही नवीन करण्याची गरज नाही. सोपे व फायदा करू शकणारे उपाय:

  • संतुलित आहार
  • नियमित व्यायाम
  • पुरेशी झोप
  • ताणतणाव नियंत्रण
  • व्यसन असल्यास ते थांबवणे

हे उपाय केल्यावर लगेच प्रतिकारशक्ती वाढेल असे नाही. आपल्याला नेहमी साठी सातत्याने निरोगी जीवनशैली जोपासावी लागते. विषाणू विरुद्ध विशेष प्रतिकारशक्ती साठी त्या व्हायरसची लागण व्हावी लागते किंवा लसीकरण करावे लागते. कोव्हीड 19 विरूद्ध लसीकरण येईल तेव्हा आपल्यासाठी तो एक महत्त्वाचा उपाय ठरेल. वरील दोन्ही मुद्दे लक्षात घेता सद्या कळीचा मुद्दा प्रतिकारशक्ती पेक्षा जास्त प्रतिबंध हा आहे.

राजकारण, वैयक्तिक लाभ आणि संकट काळातील मानसिकता:

कोव्हीड 19 हा फक्त वैद्यकीय आजार नसून अनेक पैलू असलेला सामाजिक व आर्थिक प्रश्न सुद्धा आहे. त्यामुळे वैद्यकीय क्षेत्राच्या खांद्यावर बंदूक ठेऊन गोळ्या चालवणारेही भरपूर आहेत. अनेक तर्क वितर्क त्यातून जन्माला येतात. मीडिया आणि सोशल मीडिया ह्यामध्ये दर्जेदार व खात्रीलायक वैद्यकीय माहिती किती मिळते ह्याबद्दल सगळ्यांना अंदाज आहेच. तेव्हा सामान्य नागरिक म्हणून आपण काय करावे असा विचार करत असाल तर गोंधळून जाऊ नका. भूलथापांना बळी पडू नका. कोव्हीड 19 विषयी वादविवादात अडकु नका. प्रतिबंधात्मक उपाय करा. धोका कमी होईल. तरीही त्रास झाल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. धोक्याची लक्षणे : त्रास वाढला, चक्कर आली, धाप लागली किंवा अस्वस्थ वाटले तर त्वरित दवाखान्यात दाखवा.

माहिती योग्य मिळावी यासाठी:

  • WHO, सरकारी यंत्रणा  आणि आरोग्य संघटना यांचे कोव्हीड-19 विषयीचे मार्गदर्शक लेख , व्हिडीओ  किंवा सूचना आपण बघू शकतो.
  • दुसरा उपाय म्हणजेआपल्या नेहमीच्या डॉक्टरांचा सल्ला आपण घेऊ शकतो.
  • इतर ठिकाणी / सोशल मेडिया वर असलेले सल्ले यांचे संदर्भ तपासून  बघावेत.

डॉ विनायक हिंगणे (एमबीबीएस, डी एन बी मेडीसिन) फिजीशियन

अंतर्दृष्टी: आजाराच्या निदानामागची प्रक्रिया

VinayakHingane

IMG_20150526_184212
आपण डॉक्टरकडे गेल्यावर डॉक्टर आपल्या आजाराचे निदान करतात. आपल्याला वेगवेगळे त्रास होतात, बरीच लक्षणे दिसतात आणि त्यातून डॉक्टर नेमका आजार शोधतात. आपल्याला त्रास का झाला ह्याचं उत्तर मिळते. सोबतच त्या आजाराचा ठराविक उपचार करता येतो. हे निदान करताना डॉक्टरांच्या डोक्यात काय प्रक्रिया चालते ह्याचं कुतूहल बऱ्याच लोकांना वाटतं. अगदी सखोल तर नाही पण ह्या प्रक्रियेचं एक रेखाचित्र तुमच्यासमोर मांडणार आहे. सोबतच निदानासाठी आवश्यक तपासण्यांबद्दल थोडेसे सांगणार आहे.

आजारांच्या निदानाचा पाया असतो वैद्यकीय ज्ञान. आजाराचे आणि आपल्या शरीराचे वेगवेगळे पैलू शिकून हे ज्ञान मिळते. याची सुरुवात जरी वैद्यकीय महाविद्यालयात झाली तरी आयुष्यभरात डॉक्टर शिकतच असतात. ह्या ज्ञानाचा वापर निदान आणि उपचार करताना करण्यासाठी बरीच कौशल्ये वापरावी लागतात. कारण निदानासाठी आवश्यक असलेली माहिती सहज मिळत नाही. ती बरेचदा शोधावी लागते.

निरीक्षण कौशल्य:

डॉक्टरांना त्यांच्या ज्ञानासोबतच इतर अनेक कौशल्यांची गरज असते . त्यातील एक महत्वाचे कौशल्य म्हणजे निरीक्षण . एखाद्या कुशल नजरेतून खूप महत्वाची माहिती टिपल्या जाते. जितकी जास्त माहिती, तितके अचूक निदान!…

View original post 1,174 more words

आजारपण आणि डायबेटीसचे नियंत्रण:

डायबेटीसच्या पेशंटना इतर आजार बरेच त्रासदायक ठरतात. मधुमेहींची प्रतिकारशक्ती मुळातच थोडी कमी असते. त्यामुळे संसर्ग होणे व वाढणे लवकर होते. जखमा भरायला सुद्धा इतरांपेक्षा जास्त वेळ लागतो असे बरेचदा दिसते. जीवनशैलीचे आजार जसे हृदयरोग आणि स्ट्रोक ह्यांचा धोका सुद्धा मधुमेहींना जास्त असतो. डायबेटीस मुळे जसा इतर आजारांचा धोका वाढतो तसेच इतर आजारांमुळे सुद्धा डायबेटीस अनियंत्रित होण्याचा धोका असतो. इतर आजारांमुळे शुगरची पातळी अचानक वाढू किंवा कमी होऊ शकते. हे कसे होते ते आपण आज बघूया.

आजारात रक्तशर्करा (शुगर लेव्हल) का वाढते ?

वेगवेगळ्या आजारामध्ये ( संसर्गजन्य व अचानक होणारे गंभीर आजार ) शरीर लढा देण्याच्या स्थितीमध्ये जाते. अशा वेळी तणावाशी लढणारे स्ट्रेस हार्मोन ह्यांचे प्रमाण वाढते. तणावाच्या वेळी वाढणाऱ्या ह्या संप्रेरकांचे बरेच प्रकार असतात आणि आपला बचाव होण्यासाठी ही संप्रेरके महत्वाची असतात. पण ह्या स्ट्रेस हार्मोन्स चा साखरेच्या पातळीवर होणारा परिणाम हा इन्सुलिनच्या परिणामाच्या अगदी विरुद्ध असतो. हे हार्मोन्स वाढले की रक्तातील साखरेची पातळी वाढते. डायबेटीस मध्ये इन्सुलिनचे काम आधीच बिघडलेले असते. त्यामुळे हा परिणाम जास्त उठून दिसतो. त्यामुळे संसर्ग झाला किंवा अचानक आजार झाला तर शुगर लेव्हल वाढलेली दिसते. जेवण नेहमीपेक्षा थोडे कमी झाले तरी शुगर वाढली किंवा औषध घेऊनही शुगर वाढली असे चित्र दिसू शकते. काही लोकांना प्री डायबेटीस (डायबेटीस च्या आधीची पायरी) असतो.अशांची शुगर डायबेटीस च्या पातळी एवढी वाढलेली दिसू शकते . डायबेटीस च्या रुग्णांना सुद्धा कधी कधी जास्तीची औषधे आजाराच्या काळामध्ये घ्यावी लागू शकतात.

आजारांमध्ये साखरेची पातळी वाढण्याचे दुसरे एक कारण म्हणजे औषधे व उपचार . काही जीवनावश्यक औषधे अशी असतात की त्यांचा एक परिणाम साखरेची पातळी वाढणे हा असतो. ही औषधे देणे अत्यावश्यक असते आणि त्यांना पर्याय नसतो . डॉक्टर सर्व विचार करूनच ही औषधे देतात. अशा वेळी साखरेची पातळी किती वाढते ते बघून त्यासाठी काही काळाकरिता डायबेटीस ची औषधे वाढवली जातात. शस्त्रक्रिया किंवा इतर काही प्रक्रिया ह्यांचा सुद्धा आपल्या शरीरावर ताण पडतो. ह्याने सुद्धा शुगर वाढू शकते.

हालचाल कमी होणे हे सुद्धा एक महत्वाचे कारण आहे. आजारी व्यक्तीची हालचाल नेहमीपेक्षा कमी होते. स्नायूंची हालचाल मंदावली की इंसुलीनला प्रतिकार वाढतो आणि शुगरची पातळी वाढायला लागते. बरेच आजारी व्यक्ती थोडे बरे वाटल्यावर हालचाल सुरु करतात व हळूहळू साखरेची पातळी नियंत्रणात येताना दिसते.

आहार हा शुगर पातळीवर परिणाम करणारा खूप महत्वाचा घटक नेहमीच असतो. आजारपण सुद्धा याला अपवाद नाही. आजारी व्यक्तीचा नेहमीचा आजार बदलण्याची अनेक कारणे असतात. नेहमीपेक्षा कर्बोदके आणि शर्करा (कार्बोहायड्रेट्स आणि शुगर्स) ह्यांचे प्रमाण आहारात वाढले तर शुगर वाढण्याची शक्यता असते . बरेचदा आजारी व्यक्तींमध्ये बिस्किटे, ब्रेड, ज्यूस इत्यादींचे प्रमाण नेहमीपेक्षा जास्त प्रमाणात घेण्याकडे कल असतो. काहींना सलाड , भाज्या ,असे पदार्थ आजारपणात कमी करावे लागतात. आहारातील असे बदल शुगर वाढण्यासाठी कारणीभूत होऊ शकतात. पण काही लोकांमध्ये आहार कमी होऊन सुद्धा शुगर वाढू शकते हे आपण सुरुवातीलाच बघितले आहे. एरव्ही सुद्धा नाजूक असलेला आहाराचा तोल आजारी लोकांमध्ये सांभाळणे जास्तच कठीण असते.

काही आजारांमध्ये शारीरिक बदल घडतात ज्याने साखरेच्या पातळीवर विपरीत परिणाम घडतात. स्वादुपिंड (Pancreas) वर दाह किंवा संसर्ग झाला तर त्याचा परिणाम शुगरची पातळी वाढण्यामध्ये होऊ शकतो. आतडीतील उपयुक्त जीवाणू नष्ट झाल्यास साखरेची पातळी नियंत्रणात येणे कठीण होऊ शकते.

अशा वेगवेगळ्या आणि एकमेकांमध्ये गुंतलेल्या कारणांमुळे आजारी मधुमेहींमध्ये साखरेची पातळी वाढू शकते. काहींमध्ये एखाद दुसरे तर काहींना अनेक कारणे असतात. ह्यातील बहुतांशी लोकांची साखर आजारपण संपल्या नंतर परत पूर्ववत होताना दिसते.

आजारपणात मधुमेहींची शुगर लेव्हल कमी होऊ शकते का?

हो. आजारपणात शुगर वाढू शकते तशीच कमी सुद्धा होऊ शकते . वर सांगितलेली बरीच कारणे ह्यासाठी सुद्धा कारणीभूत असू शकतात. आहार कमी होणे त्यातील महत्वाचे कारण. आहारातील कर्बोदके आणि शर्करा कमी झाली व डायबेटीस ची औषधे नेहमीप्रमाणेच सुरु असतील तर त्याने साखरेची पातळी कमी होऊ शकते. वारंवार उलटी होणे किंवा जुलाब होणे ह्यामुळे खाल्लेले अन्न रक्तात शोषून घेता येत नाही. अशा वेळी कमी खाण्याकडे सुद्धा कल असतो.त्यामुळे उलटी जुलाब झाले तर शुगर लेव्हल खूप कमी होण्याचा धोका असतो.

काही औषधे जशी शुगर वाढवतात तशीच काही उलट परिणाम सुद्धा करू शकतात. इतर आजाराच्या काही औषधांमुळे शुगर कमी सुद्धा होऊ शकते. काही औषधांचा परिणाम डायबेटीसच्या औषधांच्या कामावर होतो व त्यामुळे शुगरची पातळी कमी होऊ शकते. अशी गुतागुंत दुर्मिळ असते पण घडू शकते. अशा वेळी डॉक्टर औषधांचे डोस बदलून ठीक करतात. आजारी असताना औषधात बदल करते वेळी डॉक्टरांचा सल्ला जरूर घ्यावा.

किडनी व लिवर (मूत्रपिंड व यकृत) ह्या दोन्ही अवयवांचे काम महत्वाचे असते. किडनी आपल्या शरीरातील औषधे बाहेर टाकते. लिवर सुद्धा औषधांच्या चयापचय क्रियेत मदत करते. लिवर साखरेची पातळी सुद्धा नियंत्रणात ठेवायला मदत करते. किडनी चे काम मंदावले किंवा लिवर खराब झाले तर त्यामुळे शुगर कमी होऊ शकते. अशा आजारांमध्ये जास्त खबरदारी घ्यावी लागते .

साखरेची पातळी कमी -जास्त झाल्यास काय होऊ शकते?

आजारपणात साखरेची पातळी थोड्या प्रमाणात वाढल्यास बरेचदा मोठी समस्या होत नाही. पण काही पेशंट मध्ये साखरेची पातळी खूप जास्त वाढते. असे झाल्यास वाईट परिणाम होऊ शकतात. खासकरून टाईप १ डायबेटीस व ज्यांना इन्सुलिन ची गरज असते अशा पेशंट मध्ये किटोन चे प्रमाण खूप वाढून किटो-ॲसिडोसीस म्हणजे रक्ताची आम्लता वाढू शकते . हे धोक्याचे असते. इन्सुलिनची कमतरता पडल्यामुळे असे होते. अशा वेळी शुगरच्या पातळी सोबत लघवीतील किटोन हे रसायन मोजले तर निदान लवकर होते. लघवीच्या स्ट्रिप्स (मोजपट्टी ) मिळतात ज्यावर आपण किटोन मोजू शकतो. इन्सुलिनची गरज असणारे मधुमेही खूप आजारी पडल्यास ग्लुकोमिटर सोबत ह्याचा सुद्धा वापर करू शकतात.

शिवाय काहींची साखर खूप वाढल्यास किटोन तयार न होता सुद्धा परिस्थिती गंभीर होऊ शकते. शरीरात साखरेचे प्रमाण एवढे वाढते की मेंदूचे काम मंदावते. ह्याला इंग्रजीमध्ये Diabetic Hyperosmolar Syndrome म्हणतात. अशी परिस्थिती टाईप २ डायबेटीस मध्ये दिसते. आजारपणा मध्ये असे होण्याची शक्यता इतर वेळी पेक्षा जास्त असते.

शुगर पातळी कमी होणे (हायपो) खूप धोक्याचे ठरू शकते. शुगरची पातळी खूप कमी झाल्यास दरदरून घाम सुटणे, चक्कर येणे बेशुद्ध पडणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. शुगर खूप कमी झाल्यास आकडी येणे व मेंदूला इजा होणे अशी अतिशय गंभीर लक्षणे सुद्धा दिसू शकतात. शुगर कमी झाल्यामुळे शरीरावर पडणारा ताण हा इतर आजारांच्या दृष्टीने सुद्धा हानिकारक ठरू शकतो. उदा : हृदयविकाराच्या त्रासाने आय सी यु मध्ये भरती असलेल्या रुग्णाची शुगर खूप कमी झाल्यास आधीच कमकुवत असलेल्या हृदयावर अधिक ताण पडून परिस्थिती जास्त बिघडू शकते.

अशाप्रकारे आजारपणात साखरेची पातळी खूप कमी किंवा खूप जास्त वाढल्यास गंभीर त्रास होऊ शकतो. अर्थातच हे त्रास सगळ्यांमध्ये होत नाहीत. पण त्यांचे गांभीर्य लक्षात घेता शंका वाटल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

•आजारपणात मधुमेहींनी काय करावे?

पुढील काही बाबींकडे लक्ष ठेवल्यास फायदा होऊ शकतो :

  • घाबरून जाऊ नये . सगळ्यांना गंभीर त्रास होत नाही.
  • साखरेची पातळी नियमित पणे मोजावी. घरी ग्लुकोमीटर असल्यास उत्तम. आपण आजारपणात रोज साखरेच्या पातळीवर लक्ष ठेऊ शकतो. (इन्सुलिनची गरज असणाऱ्यांसाठी हे खूप महत्वाचे )
  • आपली औषधे व इन्सुलिन सुरु ठेवावे. शंका वाटल्यास डॉक्टरांना विचारावे.
  • आहार व पाणी पिणे सुरु ठेवावे. जर आहार व पाणी पिणे खूप कमी झाले तर तातडीने डॉक्टरांना भेटावे.
  • सतत उलटी होत असल्यास तातडीने डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
  • इन्सुलिनची गरज असणार्यांनी शुगर वाढल्यास किटोन ची तपासणी केलेली उत्तम.
  • पोटात दुखणे , मळमळ , उलटी,खूप अशक्त वाटणे इत्यादी डायबेटिक किटो-ॲसिडोसीस ची असू शकतात.
  • शुगर कमी झाल्यास किंवा कमी झाल्याची लक्षणे दिसल्यास ग्लुकोज किंवा साखर थोड्या प्रमाणात लगेच घेणे फायद्याचे ठरते. सोबत कर्बोदके असलेले पदार्थ जसे पोळी किंवा बिस्कीट घ्यावे. शुगर दर २ ते ४ तासांनी तपासावी. कारण परत कमी होण्याची भीती असते. त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घेतलेला कधीही उत्तम!
  • इतर आजारांची औषधे सुद्धा स्वतः बदलू/ बंद करू नये. डॉक्टरांचा सल्ला महत्वाचा
  • आजारपणात वाढवून दिलेली औषधे सुचविल्याप्रमाणे घ्यावी . बरेचदा ही औषधे आजारानंतर कमी केल्या जातात.
  • काहीही शंका असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा!

•आजारपणात डायबेटीस च्या पेशंटना बरेचदा इन्सुलिन का देतात?

डायबेटीसच्या ज्या रुग्णांना नेहमी गोळ्या असतात त्यांना इतर आजारात (किंवा हॉस्पिटल मध्ये भर्ती असताना) बरेचदा इन्सुलिनचे इंजेक्शन दिले जाते. इतर आजार कुठला आणि किती गंभीर आहे हे बघून असा निर्णय घेतला जातो. शॉर्ट-ॲक्टिंग इन्सुलिन (म्हणजेच काही तास काम करणारे इन्सुलिन) हे एक प्रभावी औषध आहे. ते नसेतून सुद्धा देता येते व चामडी खाली सुद्धा देता येते. त्याचा प्रभाव लवकर संपत असल्याने शुगर खूप कमी (हायपो) होण्याचा धोका टाळता येतो. काही गोळ्यांचा प्रभाव खूप जास्त राहतो त्यामुळे त्या टाळतात. काही गोळ्या लिवर किंवा किडनीच्या आजारात टाळाव्या लागतात. इन्सुलिन बऱ्यापैकी सुरक्षित असते व बऱ्याच आजारांमध्ये वापरता येते. शिवाय इन्सुलिन चा डोस दर वेळी बदलू शकतो जे गोळ्यांच्या बाबतीत शक्य नसते. अशा सगळ्या गोष्टींमुळे इन्सुलिन आजारांच्या काळात जास्त सोयीस्कर ठरते.

•आपली साखरेची पातळी आजारपणात किती असावी?

प्रत्येक पेशंट साठी साखरेची योग्य पातळी वेगळी असू शकते. डॉक्टर प्रत्येक पेशंट चे वय, आजार, जीवनशैली , वैद्यकीय सोयी विचारात घेऊन एक आदर्श पातळी ठरवत असतात. आजारात सुद्धा नॉर्मलच्या जवळपास असणारी पण त्यामुळे धोका होणार नाही अशी पातळी ठरवावी लागते. काही लोकांमध्ये थोडी जास्त पातळी सुद्धा योग्य ठरते. जेणेकरून हायपो किंवा साखर पातळी कमी होण्याचा धोका कमी असतो. हे सगळे कठीण निर्णय बऱ्याच बाबींचा विचार करून डॉक्टर घेतात. आपण घरी पुढील काळजी घेऊ शकतो:

•आजारपणात आपली शुगर लेव्हल नेहमीपेक्षा खूप जास्त वाढली , सतत वाढत असली किंवा वर सांगितल्या प्रमाणे धोक्याची लक्षणे दिसली तर डॉक्टरांचा सल्ला लगेच घ्यावा. •जर आजारपणात साखरेची पातळी 100 mg/dl पेक्षा कमी राहत असेल किंवा 70 mg/dl पेक्षा कमी झाली किंवा हायपो ची लक्षणे दिसल्यास डॉक्टरांना भेटावे.

किटोन बद्दल छोटी टीप: आपल्या शरीरात ग्लुकोज शिवाय चरबी हे इंधन म्हणून वापरल्या जाते. जेव्हा चरबी जळते तेव्हा किटोन हे रसायन बनते. जेव्हा शरीरात वापरण्यासाठी ग्लुकोज नसते तेव्हा आपल्या शरीरात किटोन बनतात. उदा आपण खूप काळ उपाशी राहिलो किंवा किटो डाएट घेतला तर आपल्याही लघवीत थोड्या प्रमाणात किटोन दिसतात. हे काळजीचे नसते. पण डायबेटिस च्या रुग्णांमध्ये वेगळे घडते. त्यांचा शरीरात ग्लुकोज असते पण ते वापरण्यासाठी इन्सुलिन नसते. त्यामुळे चरबी जळून मोठ्या प्रमाणात किटोन वाढतात. इन्सुलिन नसल्याने शरीराची चयापचय क्रिया बिघडते व रक्ताची आम्लता वाढते. हे धोकादायक असते.

डॉ विनायक हिंगणे