बिईंग मॉर्टल : डॉ अतुल गावंडे

IMG_20170730_191402_998.jpg

बिईंग मॉर्टल हे अतुल गावंडे ह्यांचं पुस्तक नुकतंच वाचून संपलं. पुस्तकात म्हातारपण आणि मृत्यु हे दुर्लक्षित मुद्दे खूप सुरेख हाताळलेले आहेत. ‘म्हातारपण कसं सुखकर करायचं आणि मृत्यूला कसं सामोरं जायचं’ ह्याचे सोपे उपाय आणि तत्वज्ञानाचा भडिमार असलेले व्हाट्सएपचे मॅसेज वाचून कंटाळले असाल तर हे पुस्तक एक पर्वणी आहे. मला बऱ्याच लोकांनी हे पुस्तक सुचवलं होतं. त्यांच्याशी ह्या पुस्तकसंबंधी गप्पा म्हणून हा लेख. ज्यांनी पुस्तक वाचलं नसेल त्यांनी रिव्ह्यू समजावा.

म्हातारपण आणि मृत्यू ह्या दोन्हीविषयी आपल्याला भीती असते. कदाचित त्यामुळे आपण म्हातारपण आणि मृत्यू ह्या दोन्ही विषयांकडे उदासीन असतो (कलेच्या बाबतीत हे नेमकं उलटं आहे. म्हातारपण आणि मृत्यू कला व साहित्यात प्रकर्षाने दिसतात). अतुल गावंडे ह्यांनी वाढत्या वयाचे आणि अटळ मृत्यूचे आपल्याला भेडसावणारे मुद्दे स्पष्टपणे पण हळुवार मांडले आहेत. शास्त्रीय अभ्यासांचे दाखले आणि आकडेवारी देत मांडलेली माहिती आपल्याला विचार करायला भाग पाडते आणि सोबतच अनावश्यक भीती सुद्धा कमी करते. त्यामुळे स्वतःच्या म्हातारपणाचे काल्पनिक चित्र समोर उभं राहण्याऐवजी आपलं लक्ष महत्वाच्या मुद्यांकडे ओढल्या जातं. आपलं वय वाढतं म्हणजे नेमकं काय होतं हे समजून घेणं आपल्यासाठी खूप आवश्यक आहे. आपण तरुणपणी स्वतंत्र असतो.आयुष्य आपण आपल्या मनासारखं जगू शकतो. पण वयानुसार शरीरात बदल घडतात आणि शारीरिक बंधनं यायला लागतात. आपल्या शारीरिक आणि सामाजिक गरजा बदलू लागतात. वृद्धापकाळात मदत करणारी जेरीयाट्रिक मेडिसिन ही वेगळी शाखा त्यामुळे कशी महत्वाची आहे यावर डॉक्टर गावंडे प्रकाश टाकतात. वयस्कर पेशंटच्या आजारावर उपचार करताना त्यांचा सगळ्या कोनातून विचार केल्यास त्याचा पेशंटला किती फायदा होऊ शकतो ह्याची उदाहरणं बघायला मिळतात. ह्याशिवाय आजकालचं म्हातारपण हे कसं वेगळं आहे ह्याचीही चर्चा पुस्तकात आहे. आधुनिक उपचारांनी आपलं आयुष्यमान वाढलं आहे आणि त्यासोबत बरेच नवीन प्रश्नही. ह्यातील काही प्रश्न वैद्यकशास्त्र सोडवू शकते पण बरेच प्रश्न सोडवण्यासाठी आणखी सखोल विचाराची गरज आहे. विचारांचा हा धागा पुढे नेताना लेखक आपल्याला वृद्धांचा मानसिक दृष्टिकोन समजून घ्यायला मदत करतात. शारीरिक अडचणीपेक्षा जास्त त्रास हा त्या अडचणींमुळे येणाऱ्या परावलंबनातून येतो. आपल्या रोजच्या कामांमध्ये आपण दुसऱ्यावर अवलंबून आहोत ही भावना किती मोठा परिणाम करू शकते ह्याची चर्चा वाचताना आपल्याला वयस्कर लोकांचा दृष्टिकोन समजायला लागतो. शारीरिक बंधनं तर वयानुसार वाढतच असतात पण वृद्धांची काळजी घेताना त्यांच्यावर आपण अधिक बंधन घालतो. ते सुरक्षित रहावेत व त्यांना आणखी त्रास होऊ नये म्हणूनच आपण हे करत असतो. ह्याचं उत्तम उदाहरण म्हणजे एखादी म्हातारी व्यक्ती वारंवार पडू नये म्हणून तिला चालायला बंधन घालून व्हीलचेअर वापरायला सांगणे. आपला चांगुलपणा सुद्धा त्यांच्यासाठी पारतंत्र्य होऊन जातं! आपला दृष्टिकोन कसा असतो ह्याचा सारांश सांगणारं पुस्तकातील एक वाक्य माझं फेव्हरेट आहे.“We want autonomy for ourselves and safety for those we love”.

आपल्याला स्वतः साठी स्वातंत्र्य आणि आपल्या प्रियजनांसाठी सुरक्षितता हवी असते. एका वयानंतर तरुण पिढीला त्यांच्या मोठ्या पिढीतील लोकांसाठी निर्णय घ्यावे लागतात. ते निर्णय घेताना आपण जर ही गोष्ट लक्षात ठेवली तर किती अनावश्यक त्रास वाचेल!

आपल्या आणि मोठ्या पिढीतला दृष्टिकोणातला एक मोठा फरक डॉक्टर गावंडे फार छान मांडतात.साधारण मोठ्या पिढीतील लोक हे अल्पसंतुष्ट आणि समाधानी असतात. त्यांच्या आकांक्षा कमी असतात. ते परिवार आणि जवळच्या मंडळीत रमतात. त्यांच्या सुखाच्या कल्पना छोट्या असतात. रुटीन मध्येही त्यांना आनंद मिळतो. ह्याउलट तरुण पिढीला मोठ्या आकांक्षा असतात. त्यांना नवीन गॊष्टींची आणि नवीन लोकांना भेटायची आवड असते. हा फरक वयानुसार न येता आपल्या हाती किती वेळ शिल्लक आहे ह्या जाणिवेतून येतो. गंभीर आजार असलेल्या तरुण लोकांच्या आवडीनिवडी ह्या सुद्धा वृद्ध लोकांसारख्या असतात असं अभ्यासात दिसलं आहे. त्यामुळे तरुण पिढी आपल्या वडीलधाऱ्यांसाठी सुखाची कल्पना करते ती बरेचदा चुकीची ठरते.आपण आपल्या वडीलधाऱ्यांसाठी काही निवडताना लक्षात ठेवण्यासारखी ही आणखी एक गोष्ट.

वैद्यकीय उपचार आणि अमेरिकेतील यंत्रणा ह्या वृद्ध व्यक्तीच्या सुरक्षिततेचा विचार करताना त्यांच्या स्वायत्ततेचा पूर्ण विचार करत नाहीत आणि त्यातून कसे बिकट प्रश्न निर्माण होतात ह्याचं वर्णन वाचण्यासारखं आहे. अमेरिकन समाज आणि त्यांची सामाजिक यंत्रणा आपल्यापेक्षा बरीच वेगळी आहे. परिवारातील मुले सुजाण झाली की घराबाहेर पडतात. लोक म्हातारपणात एकटे सगळं सांभाळतात. हळूहळू इतरांची आणि मुलांची मदत घ्यावी लागते. जेव्हा स्वंतत्र राहणं अशक्य होतं तेव्हा वैद्यकीय सेवा असलेल्या नर्सिंग होम सारख्या संस्था असतात. पुस्तकातील बराचसा भाग ह्या संस्थांचं स्वरूप आणि त्यांच्या समस्यांची चर्चा करतो. आपल्या कडे संस्थांची अमेरिकेसारखी यंत्रणा नाही तरीही सगळेच मुद्दे आणि चर्चा आपल्याला जवळची वाटते. ह्याचं कारण माझ्यामते असं आहे की आपण घरी सुद्धा वृद्ध व्यक्तींची काळजी घेताना सारख्याच चुका करतो. त्यांना काय हवंय , त्यांच्या स्वातंत्र्यावर आपल्या निर्णयांची गदा तर येत नाही ना , उपचारांमुळे फायदा होण्यापेक्षा त्रास तर होत नाही ना ह्याबद्दल आपल्याला अंतर्मुख करणारं हे पुस्तक आहे.

पुढे अमेरिकेतील वृद्धांच्या सेवेत आणि संस्थांमध्ये झालेले सकारात्मक प्रयोगांबद्दल चर्चा आहे. सुरक्षित आणि पुरेसे उपचार वृद्धांची स्वायत्तता अबाधित राखूनही देता येते हे सिद्ध करणारे प्रयोग मस्त आहेत. निराश आणि विरागी वृद्धांच्या आयुष्यात आनंद आणि नवचैतन्य आणणाऱ्या व्यक्ती खरंच प्रेरणादायी आहेत. आपल्या भारतीय समाजात ह्यातील काही प्रयोग नक्कीच उपयोगी पडतील. आपल्याघरी वडीलधाऱ्यांची काळजी घेताना आपल्याला ह्यातील काही कल्पना आणि तत्व नक्कीच वापरता येतील.

पुस्तकातील अमेरिकी यंत्रणा आणि युके मधील मी बघितलेली वृद्धांसाठी असलेली यंत्रणा बघितली की भारतातील परिस्थिती किती कठीण आहे हे कळते. वृद्धांची काळजी घरातच परिवाराच्या मदतीने केल्या जाते. भारतासाठी हा पर्याय सगळ्यात चांगला आहे. पण गरज पडल्यास दुसरा पर्याय शोधणे खूप कठीण जाते. काही वृद्ध मंडळींना जवळचा परिवार नसतो. बरेचदा वृद्ध मंडळींना त्यांच्या आयुष्यभर ओळखीचा गोतावळा सोडून मुलांकडे अनोळखी ठिकाणी जावं लागतं. त्यांना ते नको असतं. काहींना आपल्या परिवारावर सुद्धा अवलंबून रहायचं नसतं. काही वेळेस आर्थिक प्रश्न असतात. अशा वेळी वृद्धांना दुसरा सोयीस्कर आणि सुरक्षित पर्यायच नसतो. माझ्या बऱ्याचशा पेशंटशी बोलून मला वरील प्रश्न समजले. म्हातारपणाचे अनेक अनुत्तरित प्रश्न आहेत. परिवाराबाहेर आणि परिवारातही आपली बरीचशी म्हातारी मंडळी असुरक्षित आहेत. घरी मारहाण होणारे आणि दुर्लक्षित असेही काही वृद्ध असतात. आपल्याकडे वृद्धांच्या सुरक्षिततेवर व संस्थांवर लक्ष ठेवणारी यंत्रणाच नाही. बिईंग मोर्टल वाचल्यावर ही कमतरता अधिकच अधोरेखित होते. ह्यावर मोठ्या पातळीवर यंत्रणा होईल तेव्हा होईल पण आपण सोसायटी आणि कॉलनी च्या पातळीवर प्रयत्न करून आपल्या मोठ्या पिढीचं आयुष्य सोपं करू शकतो.

बिईंग मॉर्टल मधील पुढचा भाग हा बऱ्या न होऊ शकणाऱ्या आजारांनी शेवटच्या घटका मोजणाऱ्या पेशंट बद्दल आहे. उपचारांची लढाई कितपत लढायची आणि कुठे थांबवायची हा खूपच कठीण प्रश्न असतो. त्यातही पेशंट आणि नातेवाईक ह्याची उद्दिष्ट वेगवेगळी असतात. दृष्टिकोन वेगवेगळे असतात. ह्या सगळ्यात उपचारांची मदत होण्याऐवजी त्यांचा त्रासच जास्त होण्याची शक्यता असते. ह्या कठीण परिस्थितीत पेशंटची आणि नातेवाईकांची मानसिकता कशी असते, डॉक्टर काय विचार करतात ह्याविषयी डॉक्टर गावंडे बोलतात. त्यांचे वडील आजारी पडल्यावर ते स्वतः नातेवाईकांच्या भूमिकेत गेले. डॉक्टर म्हणून ते त्यांच्या मरणासन्न रुग्णांवर उपचार करत होतेच. दोन्ही भूमिकांमधून त्यांना काय शिकायला मिळालं ते त्यांनी प्रामाणिकपणे मांडलं आहे. पेशंटच्याआजाराची गंभीरता त्यांना कळली आहे का? मृत्यूची शक्यता त्यांना कळली आहे का? शेवटच्या काळात त्यांच्या काय इच्छा आणि उद्दिष्ट आहेत? त्यांना कितपत त्रासदायक उपचार चालतील? अशा कठीण विषयांवर बोलण्याचे खूप फायदे होतात. आपल्याकडे कमी काळ उरला आहे ही जाणीव झाल्यावर पेशंट तो वेळ त्यांच्यासाठी महत्वाच्या कामी आणू शकतात. कुठलाही मृत्यू हा दुःखदायकच असतो पण त्यातही काही सकारात्मक शोधण्याचा प्रयत्न पेशंट आणि नातेवाईक करतात. त्यांच्याकडून ही संधी हिरावल्या जाऊ नये म्हणून वरवर कठीण व क्रूर वाटणारी चर्चा व्हायलाच हवी. कॅन्सर किंवा जीवघेण्या आजारांवर उपचार करताना पालिएटिव्ह केअरची खूप मदत होते. ह्या उपचाराचा मुख्य हेतू हा आजार बरा करणे नसून रुग्णाला होणारे वेगवेगळे त्रास कमी करणे हा असतो. अशा पालिएटिव्ह उपचारांनी पेशंटसाठी अंत कमी त्रासदायक होतो. नातेवाईक दुःखाला सामोरे जाताना जास्त तयार असतात. शेवटच्या काळात बरेचदा केमोथेरपी सारख्या उपचारांपेक्षा हे उपचार पेशंटसाठी उपयोगी ठरतात. राजेश खन्ना ‘आनंद’ चित्रपटात म्हणतो ना की ‘आदमी की जिंदगी लंबी नही बडी होनी चाहीए’ त्यासारखं पेशंटचा शेवटचा काळ लांबविण्यापेक्षा तो अधिक अर्थपूर्ण करण्याकडे पालिएटिव्ह केअर चा कल असतो. अमेरिकेत आणि युके सारख्या देशात हॉस्पिस ह्या संस्था मरणासन्न लोकांनां पालिएटिव्ह केअर ची मदत करतात. त्यामुळे मृत्यूच्या वेळी पेशंटला सेवा आणि नातेवाईकांना वैद्यकीय मार्गदर्शन मिळत राहते. शेवटच्या वेळी हॉस्पिटलला न्यायची धावपळ आणि मानसिक त्रास कमी होतो. ह्याबद्दल डॉ गावंडे त्यांचा स्वतःचा अनुभव सांगतात. हे सगळे अनुभव आणि लोकांच्या गोष्टी वाचून मला स्वतःच्या प्रॅक्टिस मधील रोजचे प्रश्न दिसले. त्यांच्याकडे बघण्याचे काही नवीन दृष्टिकोनही दिसले. वैद्यकीय क्षेत्रात नसलेल्या व्यक्तींनाही हे प्रश्न जवळचे वाटतील.

मृत्यू आणि म्हातारपण याबद्दल डॉक्टर गावंडे आपल्याला विचार करायला भाग पाडतात. शास्त्रीय माहिती आणि त्यांचे अनुभव आपल्या समोर ठेवतात. कुठलेही ढोबळ सल्ले न देता हे पुस्तक बरंच काही शिकवून जातं.

डॉ विनायक हिंगणे

आहाराचं सोपं गणित

आहाराविषयी एक सोपा प्रश्न : किती खायचं?

सोपं उत्तर : भूक भागेपर्यंत

म्हणजे किती?

प्रत्येकाची भूक वेगळी,जेवणातील पदार्थ वेगळे, वय वेगळं, प्रत्येक शरीराच्या गरजा वेगळ्या. सगळ्या गोष्टींचा विचार केला तर लक्षात येईल की उत्तर कठीण आहे.
उदाहरण बघू: जर तुम्ही पोटभर काकडी खाल्ली आणि पोटभर आईस्क्रीम खाल्लं तर आईस्क्रीम खाताना पोट भरण्यासाठी तुम्ही कितीतरी पट जास्त कॅलरी (उष्मांक) खाल्लेले असतात.

कॅलरीज किंवा उष्मांक म्हणजे जेवणातली ऊर्जा. हा आहाराचा एक महत्वाचा भाग आहे. आपल्या शरीराला आरामाच्या स्थितीतही ऊर्जेची गरज असते. ह्याला बी एम आर किंवा बेसिक मेटॅबॉलिक रेट म्हणतात. ह्याशिवाय आपल्या रोजच्या जीवनशैलीसाठी/कामासाठी ऊर्जेची गरज असते. जेवणातून आपल्याला योग्य प्रमाणात ऊर्जा मिळणं आवश्यक असते. जर ऊर्जा कमी पडली तरीही वाईट. ह्याउलट जर जास्त ऊर्जा मिळाली तर ती चरबीच्या रुपात साठवली जाते. भूक म्हणजे आपल्या मेंदूने आपल्या शरीराला केलेली आज्ञा. बऱ्याचशा आजारांमध्ये भूक बदलते. काही आजारांमध्ये भूक कमी होते. काही आजारांमध्ये भूक वाढते. लठ्ठपणा सारख्या आजारात आपला मेंदू आपली भूक वाढवून आपलं वाढलेलं वजन राखण्याचा प्रयत्न करत असतो. अशा वेळी भुकेवरून आपण आपलं जेवण ठरवू शकत नाही. भूक बरेचदा आपल्या ऊर्जेची योग्य गरज ठरवू शकत नाही.

उर्जेशिवाय आपल्याला इतर पोषकद्रव्य आवश्यक असतात. उदा: प्रथिने (प्रोटिन्स) , जीवनसत्वे (व्हिटॅमिन्स), क्षार इत्यादी. ऊर्जा योग्य प्रमाणात मिळाली तरीही इतर पोषकद्रव्य कमी पडू शकतात. फक्त मका खाणाऱ्या लोकांमध्ये पेलाग्रा नावाचा आजार व्हायचा हे त्याचंच उदाहरण आहे.

ह्या सगळ्या गोष्टींमुळे आपल्याला किती जेवायचं ह्या सोबतच काय जेवायचं ह्याचा विचार करावा लागतो. वेगवेगळी डाएट / वेगवेगळे सल्ले आपल्याला नेहमीच गोंधळून टाकतात.अमुक खाणे योग्य आणि तमुक अयोग्य असे आपण ऐकत असतो. काही लोक सांगतात की भात खाणे वाईट काही म्हणतात की भात खाल्याने काही बिघडत नाही.

असे विरोधाभासी सल्ले ऐकल्यावर आपण काय करायचं?
उत्तर: किती आणि काय खायचं ते आपण ठरवायचं. आपल्याला किती उष्मांक ऊर्जा (कॅलरी ) लागतात ते आपण ठरवायचं. आपला बी एम आर अधिक कामासाठी लागणारी ऊर्जा म्हणजे एकूण ऊर्जेची गरज किती हे मोजणारी बरीचशी सॉफ्टवेअर नेटवर आहेत.

InShot_20170219_232701.jpg

उदाहरणार्थ एन आय एन हैद्राबाद ह्या संस्थेचं एक कॅलक्यूलेटर आहे. त्यात आपलं वय, लिंग, उंची आणि वजन टाकलं की आपल्याला दिवसभरात किती ऊर्जा लागते हे कळते.

आपले वजन जर योग्य असेल आणि ते टिकावायचे असेल तर तेवढी ऊर्जा देणारं जेवण दिवसभरात जेवावं. जर वजन कमी करायचं असेल रोजच्या जेवणात साधारणतः500 कॅलरी कमी कराव्यात. ह्याने हळूहळू वजन कमी व्हायला मदत होते. वजन कमी करायला दिवसात खूप कमी म्हणजे एकूण 1000 पेक्षा कमी कॅलरी खाणे धोक्याचे ठरू शकते.

आता आपल्या जेवणातल्या कॅलरी किंवा उष्मांक मोजायचे कसे?
इंग्लंड मध्ये प्रत्येक खाद्यपदार्थावर त्यात किती कॅलरी आहेत ते लिहिलेले असते. तुम्ही सहज बेरीज करून किती कॅलरी खाल्या ते ठरवू शकता. कॅलरी नुसार वस्तू निवडू शकता. भारतातही हे व्हायला पाहिजे.

img_t7olcp

जेव्हा अशी सोय नसते तेव्हा नेटवर आपल्याला भारतीय जेवणातील पदार्थांचे (तयार तसेच सामुग्रीचे) उष्मांक/कॅलरी मिळतात. NIN हैद्राबाद च्या वेबसाईटवर सुद्धा ते उपलब्ध आहेत. काही दिवस ह्या गणिताचा सराव केला म्हणजे कुठला पदार्थ किती खाल्ला म्हणजे किती कॅलरी मिळतील हे आपल्याला सहज कळेल.

ह्याशिवाय प्रत्येक पदार्थात कोणती पोषकद्रव्ये किती आहेत हे सुद्धा इंग्लड मध्ये छापलेल असतं.भारतातही काही तयार खाद्यपदार्थावर आपल्याला ते दिसतं. आपण दिवसभरात किती प्रोटिन्स(प्रथिन), फॅट(स्निग्ध पदार्थ), किती कर्बोदके, किती जीवनसत्वे (विटामिन्स) खायला पाहिजे ह्याला आर डी ए (रिकमेंडेड डायटरी अलाऊंस) म्हणतात. हे सुद्धा नेटवर सहज मिळेल.

अंदाज यावा म्हणून साधारण 60 किलोच्या एका व्यक्तीला किती कॅलरी आणि पोशकद्रव्य लागतात ह्याचा तक्ता देतो आहॆ.

screenshot_20170219-225348

screenshot_20170219-131439

आपण आपल्या कॅलरी आणि आरडीए ह्यांची माहिती घेतली की आपल्या रोजच्या जेवणात काय कमी आहे आणि काय जास्त हे कळेल. ह्यातून आपल्या आवडीचं जेवण संतुलित प्रमाणात घेता येईल.
कुठल्याही प्रकारचं जेवण चांगलं किंवा वाईट नसून आपल्या गरजेनुसार त्याला संतुलित बनवता येतं. काही दिवस मोजून मापून खाल्लं तर तुम्ही तुमच्या जेवणाचे तज्ञ बनू शकता.

हे करताना काही अडचण वाटल्यास किंवा एखादया आजारपणात आहाराचा सल्ला हवा असल्यास डॉक्टरांना किंवा आहारतज्ञाना भेटा.

लठ्ठपणा , बरीकपणा ह्याबद्दल अधिक समजून घ्यायचं असेल तर वाचा जाडोबा अन रडोबा

वजन कमी करणाऱ्या कुशलची गोष्ट वजनदार रिसोल्युशन सुद्धा तुम्हाला आवडेल.

National Institute of Nutrition, Hyderabad ह्या संस्थेची वेबसाईट माहितीपूर्ण आहे. भारतीय लोकांसाठी उपयोगी आहे.

डॉ विनायक हिंगणे

वजनदार रिसोल्युशन

img-20170206-wa0018

नवीन वर्षाचे ठराव करून काही दिवसच झालेत. बऱ्याच लोकांनी वजन कमी करण्याचा आणि नियमित व्यायाम करण्याचा निश्चय केला असणार. अशा निश्चयांची नेहमीच टिंगल केली जाते. बहुतांशी न्यू इयर रेसोल्युशन पूर्ण होत नाहीत असं दिसतं. त्यातल्या त्यात व्यायाम आणि वजन कमी करण्याचे निश्चय लवकरच मागे पडतात असं दिसतं. पण मला वाटतं की ज्या प्रमाणात लोक हे निश्चय करतात त्याचा अर्थ हेे विषय लोकांसाठी महत्वाचे असावेत.

हा लेख वजन कमी करणार्यांना थोडं प्रोत्साहन द्यावं म्हणून आहे. ह्याच कारण असं आहे की लठ्ठपणा, टाईप 2 डायबेटीस, सिंड्रोम एक्स अशा जीवनशैलीशी निगडित आजारांमध्ये थोड वजन जरी कमी झालं तर त्याचा बराच फायदा पेशंट ना होतो. म्हणून वजन कमी करण्यासाठी फक्त प्रयत्न जरी केला तरीही ते कौतुकास्पद आहे.
आज आपण वजन कमी करणाऱ्यांचे दोन किस्से ऐकू.

पहिला किस्सा आहे आमिर खान चा. दंगल सिनेमाच्या ट्रेलर सोबतच आमिरचा वजन कमी करण्याचा एक व्हिडिओ आला.अमीर खान दंगल साठी वजन वाढवताना आणि नंतर 5 महिन्यात ते वाढलेलं वजन कमी करताना दाखवलाय. अमीर खान चा हा व्हिडीओ कौतुकास्पद आहे. 33% चरबी कमी करून 9% करताना त्यांनी केलेली मेहनत आणि आहारावर ठेवलेलं नियंत्रण वाखाणण्यासारख आहे.बरेच लोक ह्यातून प्रेरणा घेतील अशी आशा करूया. ज्यांचं वजन गेल्या काही महिन्यात वाढलं आहे किंवा जे वजन कमी करण्यासाठी बऱ्याच दिवसांपासून मेहनत करत आहेत अशांसाठी आमिरचं उदाहरण उत्तम आहे.पण ह्या शिवाय काही लोक आमिर सारखं आपलं वजन कमी होत नाही म्हणून निराशही होऊ शकतील. आमिरच्या उदाहरणातले काही मुद्दे बघितले तर आपल्याला कळेल की त्याच वजन कमी होणं हे बऱ्याच लोकांपेक्षा कसं वेगळं आहे.

आमिरचं वजन हे ठरवून वाढवलेलं होत. त्याची मूळची शरीरयष्टी स्नायूदार होती. आणि त्याचं वाढलेलं वजन हे काही काळच वाढलेलं होत. ह्याउलट बरेच लोकांचं वजन हे न ठरवता त्यांच्या जीवनशैलीमुळे वाढलेलं असतं. जसं की शारीरिक व्यायामाचा अभाव व जेवणात गरजेपेक्षा जास्त कॅलरी (उष्मांक). त्याशिवाय बऱ्याच काळासाठी वजन वाढलेलं असलं की आपला मेंदू ते वजन राखण्याचा प्रयत्न करतो. अशावेळी वजन वाढतं पण कमी होत नाही. म्हणून ज्यांचं वजन खूप काळा साठी वाढलेलं आहे त्यांचं वजन आमिरसारखं अगदी झपाट्यात कमी होणं कठीण आहे.

ह्या सगळ्यांसोबत दर्जेदार चमू त्याच्या मदतीसाठी होती. चित्रपट संपवण्यासाठी वजन कमी करणं अनिवार्य होतं. आमिर मुलाखतीत स्पष्टपणे सांगतो की ते कारण नसतं तर वजन कमी करण्यासाठी काही मोटिव्हेशन राहिलं नसतं. आपल्यापैकी बऱ्याच लोकांना नीट माहिती,आहार आणि व्यायामाचं मार्गदर्शन व मदत मिळत नाही. काही लोकांना मोटिव्हेशन किंवा प्रेरणा कमी पडते. बरेच लोकांना व्यायाम करणं शक्य नसतं.त्यामुळे काही लोकांच्या बाबतीत आमिरसारखं वजन कमी होणं शक्य आहे. ज्यांच्या बाबतीत ते शक्य नाही त्यांच्यासाठी माझ्याकडे आपल्यासारख्या सामान्य, कुठलंही ग्लॅमर नसलेल्या एका तरुणाचा किस्सा आहे.

कुशल हुद्दार हा एक इंजिनिअर आहे. शाळेत असताना वर्गातील इतर विद्यार्थ्यांपैक्षा वजन थोडं जास्त असलं तरीही तो फिट होता. शाळेत असताना मैदानी खेळ आणि क्रिकेट खेळायचा. शारीरिक मेहनत बरीच व्हायची. जेवण घरचं असायचं. बाहेरच खाणं क्वचितच व्हायचं.पण हे सगळं हळू हळू बदलायला लागलं. 11वी आणि 12 वी साठी शिकवणीचे वर्ग वाढले. जास्त वेळ बसून राहायला लागलं. खेळणं बंद झाली. शारीरिक मेहनत कमी झाली आणि जेवण आधीसारखं राहिलं. हळू हळू वजन वाढायला सुरुवात झाली. त्यानंतर कॉलेजला सुरुवात झाली. कॉलेज कँटीन आणि मित्रांसोबत बाहेर खाणं वाढलं. शारीरिक मेहनत वाढली नाही. वजन हळू हळू वाढत 120 किलो झालं.( ह्या वयात नेमकी शारीरिक वाढ व्हायची थांबलेली असते. वाढीसाठी अधिक लागणारी कॅलरी आणि प्रोटिन्स ची गरज कमी होते. बाहेरच्या खाण्यामुळे व वरचेवर नाश्ता(स्नॅक्स) मुळे जास्त कॅलरी पोटात जातात. शारीरिक मेहनत कमी झाल्याने कॅलरीज ची गरज कमी होते. अशा हिशोबाने कॅलरी गरजेपेक्षा जास्त होतात व त्या चरबीच्या रुपात साठवल्या जातात. )

ह्या वजन वाढण्यामुळे कुशलला थोडी काळजी वाटली. त्याने पुन्हा खेळायला सुरुवात केली. जिम सुद्धा लावली. पण ह्यात कॉलेजमुळे सातत्य कमी पडलं. जेवण व नाष्ट्यात काही बदल करावे असं त्याला कुणी सुचवलं नाही. कॉलेज संपेपर्यंत त्याचं वजन वाढून 129 किलो झालं. (एकदा वजन वाढलं की आपला मेंदू ते वजन तसं राखण्याचा प्रयत्न करतो. शरीरातील रासायनिक क्रिया, आपली भूक, पचनक्रिया ह्या सगळ्या गोष्टी आपलं वजन राखण्याचा प्रयत्न करतात. अशावेळी जेवणात कॅलरी वाढल्या तर वजन आणखी वाढते). कॉलेज नंतर नोकरीच्या शोधाचा काळ हा सगळ्यांसाठी तणावपूर्ण असतो. कुशलने हेच अनुभवलं. ताणामुळे त्याच खाणं वाढलं. खेळणं आणि शारीरिक व्यायाम पुन्हा कमी झाले. निराश वाटायला लागलं. ह्या काळात वजन आणखी वाढून 135 किलो झालं. तो हताश झाला. डॉक्टरांना भेटून सगळ्या तपासण्या झाल्या. लठ्ठपणा सोडल्यास काही आजार/दोष दिसला नाही.

आपल्यापैकी बऱ्याच लोकांच्या आयुष्यात थोड्याफार फरकाने हेच घडतं. वजन असंच वाढतं आणि आपण थोडेफार प्रयत्न करून सोडून देतो. आपलं वजन असंच राहणार हे मान्य करून गप्प बसतो. कुशलही तसंच करण्याचा वाटेवर पोहोचला होता. पण त्याची खिलाडूवृत्ती कामी आली. त्याने प्रयत्न सुरु ठेवला. कुणाच्या तरी सल्याने त्याने योग- पंचकर्म वर्ग निवडला. त्यात त्याचे 1 ते 2 किलो वजन कमी झाले. बिगीनर्स लक समजून त्याने जास्त प्रयत्न करायचं ठरवलं. त्याने पुन्हा एकदा जिम लावली व ह्या वेळी तो नियमितपणे व्यायाम करायला लागला. हळू हळू वाढवत तो कार्डिओ व्यायाम रोज दीड तासभर करायला लागला. नियमित व्यायामाने कुशल चे वजन कमी होताना दिसू लागले. पुढील 3 महिन्यात त्याचे 6 किलो वजन कमी झाले. दरम्यान त्याची नोकरी सुरु झाली. त्यामुळे दिनचर्या नियमित व्हायला मदत झाली. लोक नोकरीमुळे व्यायामासाठी वेळ मिळत नाही असं म्हणतात पण मला रुटीन मुळे व्यायाम नियमित करायला मदत झाली असं कुशल म्हणतो. 6 किलो वजन कमी झाल्यामुळे कुशलचा उत्साह वाढला. पण पुढील 3 महिन्यात व्यायाम नियमित करूनही वजन कमी होईना. जिममधील मित्राने त्याला डाएट चा सल्ला दिला. आतापर्यंत कुशलने आहाराकडे विशेष लक्ष दिलं नव्हतं. तो आधी जेवणात भाजी पोळी आणि भात खायचा. सलाड, कच्या भाज्या, व वरण खूपच कमी असायचं. बाहेरच जेवण व गोड पदार्थ ह्यावर काही बंधन नव्हतं. नवीन आहार सुरु करताना कुशलने खूप पटकन मोठा बदल केला असं नाही. त्यांनी बाहेर जेवण कमी केलं. बाहेर जेवलाच तर सूप, अंडी किंवा डाळी इत्यादी खायचा. तळलेले पदार्थ, चीझ, सँडविच, चायनीज इत्यादी टाळायला लागला. महिन्यातून 1 वेळेपेक्षा जास्त बाहेर खायचं नाही असं त्याने स्वतःशी ठरवलं. रोजच्या जेवणात छोटे छोटे बदल केले. सकाळी नाष्ट्यात मोड आलेले धान्य/डाळी व सॅलड सुरु झालं. दुपारच्या जेवणात 3 ऐवजी 2 पोळ्या झाल्या. भात कमी झाला. त्याऐवजी वरण आणि सॅलड वाढलं. संध्याकाळी नाश्ता /स्नॅक ऐवजी तो फळं खायला लागला. संध्याकाळी जेवण दुपारसारखं बदललं. भाताएवजी सॅलड आणि वरण आलं. एक पोळी कमी झाली. जेवणात हे बदल हळू हळू झाले. ह्यामुळे फार जोरात भूक लागली किंवा दिवसभर सारखी भूक लागली असं काही झालं नाही. कुशलने साखर आणि गोड पदार्थ पूर्णपणे बंद केले. हे सुरुवातीला थोडं कठीण गेलं पण वजन कमी होताना बघून त्याचा आनंद जास्त होता. आहारातील बदल सुरु केल्यावर कुशलने 6 महिन्यात 23 किलो वजन कमी केले. हे खरंच कौतुकास्पद आहे. (आहाराकडे नीट बघितलं तर लक्षात येईल की उपाशी न राहताही कुशलच्या जेवणातील बऱ्याच कॅलरी कमी झाल्या. कच्या भाज्या व डाळींचा समावेश केल्यामुळे आहार संतुलित झाला. चार वेळा खाल्यामुळे भूक जास्त लागली नाही. ह्याशिवाय फक्त व्यायाम करून लठ्ठपणा कमी होत नाही तर व्यायामा सोबत आहारात कॅलरी कमी होणे आवश्यक आहे हे कुशलच्या बाबतीत आपल्याला दिसते. प्रत्येकाचा आहार हा कुशल सारखा असावा असं नाही. त्याने वजन कमी करायला काय केलं ह्याची मुलाखत घेतली. त्याच्या अनुभवावरून आपल्याला प्रेरणा मिळावी एवढंच .)

कुठलीही औषधं न घेता, आपल्या रोजच्या जीवनशैलीत बदल करून त्याने हळू हळू वजन कमी केलं . आपण त्याच्या मोठ्या प्रवासाकडे बघितलं तर काही गोष्टी प्रकर्षाने जाणवतात. चिकाटी, नियमितता, व्यायाम आणि आहार. कुशलसमोर आता आव्हान आहे की त्याचे आताचे कमी झालेले वजन टिकवून ठेवणे. कुशल हे आव्हान सहज पूर्ण करो अशा सदिच्छा देऊया.-डॉ विनायक हिंगणे

img-20170206-wa0019

थकवा ड्रायविंग साठी धोकादायक.

img_20170117_020611_009

थकवा आल्यावर गाडी चालवणे खूप धोकादायक असते. थकलेल्या व्यक्तीचे अपघात होण्याची शक्यता जास्त असते. आपण स्वतः आणि रस्त्यावरील इतरांच्या सुरक्षितते साठी थकवा असल्यास किंवा झोप येत असल्यास गाडी चालवू नये. हायवे कोड ह्या पुस्तकातील काही मुद्दे भाषांतरित केले आहेत

1. गाडी चालवण्यासाठी शारीरिक आणि मानसिक तयारीत असणे आवश्यक असते. तुम्ही थकलेले असताना प्रवासाला (ड्रायविंगला) सुरुवात करू नका. गाडी चालवत मोठा प्रवास करायचा असेल तर रात्रीची छान झोप घ्या.
2. गाडीचा प्रवास रात्री 12 ते सकाळी 6 ह्या काळात टाळावा. ह्या काळात आपली सतर्कता कमी असते.
3.आपल्या प्रवासात मुबलक विश्रांतीसाठी थांबायचं नियोजन करावं. दर दोन तासांनी कमीत कमी 15 मिनिटं थांबायला हवं.
4. गाडी चालवताना झोप येत असेल तर सुरक्षित जागा बघून गाडी थांबवावी. रस्त्याच्या कडेला गाडी थांबवून उभी करू नये.
5. कमीत कमी 15 मिनिट झोपल्यास किंवा 2 कप कॉफी (कॅफिन असलेली) प्यायल्यास झोप न येण्यास मदत होऊ शकते

डॉ विनायक हिंगणे

धोक्याची लक्षणे

 

हृदयविकार आणि अर्धांगवायू सारख्या आजारांचा आपल्याला  जीवनशैलीमुळे किती धोका आहे हे कस ओळखायच ह्याची माहिती ह्या विडीओ मध्ये आहे.

अधिक माहिती साठी वाचा “रिस्क ” चा इतिहास

चिकनगुनिया: ताप आणि सांधेदुखी

img_20160827_000001

 

 

चिकनगुनिया हा एक त्रासदायक आजार आहे. गेल्या काही वर्षांपूर्वी चिकनगुनियाची मोठी साथ आली होती. तेव्हा पासून चिकनगुनिया हा शब्द लोकांच्या ओळखीचा झाला. आज ह्या आजाराबद्दल थोडं जाणून घेऊया.

चिकनगुनिया म्हणजे काय? हा काय आजार आहे?

चिकनगुनिया हा व्हायरस किंवा विषाणू मुळे होणारा आजार आहे. चिकनगुनिया चे व्हायरस रुग्णाच्या शरीरातून डासांमार्फत निरोगी व्यक्तीच्या शरीरात जातात. हे व्हायरस किंवा विषाणू निरोगी व्यक्तीच्या शरीरात वाढून त्याला चिकनगुनिया चा आजार होतो. हा आजार बराचसा डेंगू सारखा आहे. या दोन्ही आजारांचे विषाणू ‘एडिस’ ह्या जातीच्या डासांमुळे पसरतात. त्यांना टायगर डास सुद्धा म्हणतात. डेंगू किंवा चिकनगुनिया हे आजार संसर्गजन्य नाहीत. म्हणजेच आजारी व्यक्तीच्या स्पर्शाने पसरणारे नाहीत. डासांचा नायनाट केला तर डेंगू आणि चिकनगुनिया ला दूर ठेवता येईल.

img-20161019-wa0012

 

चिकनगुनियाची लक्षणं काय?

चिकनगुनिया हा तापाचा आजार आहे. ताप हा साधारण तीन ते चार दिवस असतो. ताप थंडी वाजून येऊ शकतो. सोबत डोकेदुखी, अंगदुखी, मळमळ होणे, उलटी होणे, पुरळ येणे इत्यादी लक्षणं दिसू शकतात. पण तापासोबतचे मुख्य लक्षण म्हणजे सांधेदुखी. सांधेदुखी जोरदार असते. हातापायाचे छोटे आणि मोठे सगळेच सांधे दुखू शकतात. सांध्यांवर सूज सुद्धा येऊ शकते. हे दुखणं इतकं त्रासदायक असतं की पेशन्ट हवालदिल होतात. चिकनगुनिया ह्या आफ्रिकन शब्दाचा अर्थ (दुखण्याने)वाकून गेलेला असा होतो. ही सांधेदुखी काही दिवस असते व ताप कमी झाल्यावर हळूहळू कमी होते. पण काही पेशंट मध्ये ही सांधेदुखी बराच काळ टिकू शकते. डॉक्टरांच्या सल्याने औषध घेतल्याने ही सांधेदुखी बरी होण्यासारखी असते.
चिकनगुनियाचं दुखणं हे तीव्र स्वरूपाचं असलं तरी ह्या आजारात जीवाला धोका होत नाही. डेंग्यूत ज्याप्रमाणे रक्तवाहिन्या पाझरून रक्तदाब (बीपी) कमी होउ शकतो किंवा इतर अवयवांवर परिणाम होऊ शकतो तसे गंभीर परिणाम चिकनगुनियात सहसा दिसत नाहीत. त्यामुळे घरी आराम करून इलाज करण्यासारखा हा आजार आहे.
पण
पण हे नेहमी लक्षात ठेवावं की तुम्हाला चिकनगुनिया वाटणारा आजार हा दुसरा ताप असण्याची शक्यता असू शकते. तापाचे बरेच आजार पहिल्या काही दिवसात सारखेच दिसतात. हिवताप(मलेरिया) किंवा टायफॉईड ला विशिष्ट औषध द्यावे लागते. डेंगू मध्ये विशेष लक्ष ठेवावे लागते. त्यामुळे हे आजार नाहीत ना ह्याची खात्री काही पेशन्ट मध्ये आपल्याला करून घ्यावी लागते. पुढील काही लक्षणं दिसल्यास आपण डॉक्टरांना लगेच भेटून तपासणी करून घ्यावी.
धोक्याची लक्षणे
ताप कमी न होणे किंवा वाढत जाणे
चक्कर येणे
पोटात खूप दुखणे
वारंवार उलटी होणे
नाकातून/तोंडातून/लघवी संडास वाटे रक्तस्त्राव होणे
चक्कर येणे
दम लागणे/धाप लागणे
लघवी कमी होणे
गुंगी येणे
हातपाय थंड पडणे, बीपी कमी होणे
लहान मुलांमध्ये मुल सारखे रडणे
मुलांचे खाणे व पिणे कमी होणे
इत्यादी लक्षणं दिसल्यास वेळ न दवडता डॉक्टरांना भेटावं. ही लक्षणं चिकनगुनियाची नसून गंभीर आजारांची असू शकतात.

चिकनगुनियाचे निदान

चिकनगुनिया साठी रक्ताची तपासणी आजाराच्या साधारणतः एक आठवड्यानंतर करतात. अँटिबॉडी ची ही तपासणी चिकनगुनिया आहे की नाही हे सांगू शकते. ही तपासणी डॉक्टरांच्या निदानाला पूरक म्हणून करतात.
इतर तापाच्या आजारांची शक्यता फेटाळून लावण्यासाठी डॉक्टर इतरही काही तपासण्या सांगू शकतात.

चिकनगुनियाचा उपचार
इतर व्हायरल तापांप्रमाणेच चिकनगुनिया हा आपोआप बरा होणारा आजार आहे. ह्या व्हायरस च्या विरोधात कुठलेही औषध सध्या तरी आपल्याकडे नाही. त्यामुळे उपचार हा लक्षणं कमी करण्यासाठी दिला जातो.
आराम करावा.
दुखण्यासाठी व तापासाठी पॅरासीटामॉल व गरज पडल्यास वेदनाशामक औषधे घावी.
भरपूर पाणी व पेये घ्यावीत.
ताप गेल्यावरही दुखणे सुरु राहिल्यास डॉक्टरांना भेटावे. ही सांधेदुखी जवळपास सगळया पेशंट मध्ये ठीक होते.
जर रक्तदाब, डायबेटिस , किडनीचे आजार किंवा हृदयविकार ह्यासारखे काही आजार असतील तर अधिक काळजी घेण्याची गरज असते.
डास हा आपला राष्ट्रीय शत्रू आहे. आपल्या शेजारी राष्ट्रांपेक्षा जास्त नुकसान डास करतात. त्यामुळे डासांचा नायनाट करणं हे प्राधान्य आहे. वैयक्तिक पातळीवर आपल्या घरातील व परिसरातील डासांचा नायनाट करणे व स्वच्छता ठेवणे तसेच नगरपालिका/ ग्रामपंचायत पातळीवर प्रयत्न करून गावातील डासांचा नायनाट करणे आवश्यक आहे.
डासांपासून वाचण्यासाठी मच्छरदाणी, हातपाय झाकणारे कपडे, डास दूर ठेवणाऱ्या क्रीम इत्यादींचा वापर करू शकतो.

डॉ विनायक हिंगणे 

डेंगू विषयी मराठीत व्हिडीओ

डेंगू हा आजार समजून घ्या. डेंगू विषयी अवाजवी भीती टाळा. अधिक माहिती साठी डेंगू विषयी थोडेसे  व तापाबद्दल बरेच काही  हे लेख वाचा.

काळे ढग आणि चंदेरी किनार

 

img_20160523_152937

अत्यवस्थ पेशंट बेडवर मध्यभागी होता. नर्सेस आणि डॉक्टरांचा भोवती गराडा. कुणी शिरेत सुई लावत होतं तर कुणी तपासणी साठी रक्त घेत होतं. एकाने कैचीने पेशंटचे उलटीने माखलेले कपडे कापून त्याचे शरीर स्वच्छ करायला सुरुवात केली.पेशंटचा श्वास घरघरत होता आणि नाडीचे ठोके मंद झाले होते. शुद्ध हरपली होती.थोडा उशीर झाला असता तर आम्ही काहीच  करू शकलो नसतो. मी लगेच पेशंटच्या श्वासनलिकेत  नळी घालून कृत्रिम श्वासोश्वास सुरु केला. लक्षणांवरून पेशंटला किटकनाशकामुळे विषबाधा झालीय हे स्पष्ट होतं. पेशंटच्या उलटीला कीटकनाशकांचा एक विशिष्ट वास होता, ज्यामुळे माझं निदान पक्क झालं. शिरेतून औषधे सुरु झाली. नाकातून एक नळी पोटात टाकली आणि त्यातून पोटात काही विष असेल ते काढण्याचे प्रयत्न सुरु झाले. आपत्कालीन खोलीत चाललेला हा प्रकार वरवर बघता गोंधळच वाटतो पण त्यात प्रत्येकाला आपलं काम माहित असतं. आणि प्रत्येकाने आपलं काम चोख केलं तर पेशंट वाचतात. साधारणतः सहा तासांनी पेशन्ट स्थिरस्थावर झाला. अजूनही परिस्थिती पूर्ण धोक्याबाहेर नव्हती पण मला नातेवाईकांशी बोलायला वेळ मिळाला. पेशन्ट तरुण, कुठलाही आजार नसलेला, नीट नोकरी आणि लग्न झालेला असा नॉर्मल माणूस होता. विष घेऊन जीव द्यायचा त्याने केलेला प्रयत्न हा सगळ्यांसाठीच धक्कादायक होता. नातेवाईकांपैकी कुणालाच तो असं काही करेल असं वाटलं नव्हतं. मी थोडं खोलात जाऊन विचारायला सुरुवात केली. गेल्या काही महिन्यांपासून तो थोडा उदास दिसत होता. जेवण कमी झालं होतं आणि झोपही कमी झाली होती. कामात मन लागत नव्हतं आणि कामावर जायची इच्छा गेली होती. बायकोशी याविषयी तो फार काही बोलला नाही. त्याला गिटार वाजवायचा छंद होता पण गेल्या काही महिन्यात त्याने गिटारला हातही लावला नव्हता. मित्रांशी बोलणं आणि भेटनही इतक्यात बंद होतं.  त्याला डिप्रेशन ची लक्षणं होती पण नातेवाईकांपैकी कुणाच्याही लक्षात ती आली नाही. त्याने आयुष्य संपवण्याचा प्रयत्न करण्याच्या एक दिवस आधी तो त्याच्या भावाकडे गेला होता. त्याने भावाला सांगितलं की त्याला फार उदास वाटतंय आणि आयुष्य व्यर्थ गेलं असं वाटतंय. जीव दिला तर बरं होईल असं वाटतंय. भावाला वाटलं की हा नोकरीच्या ताणतणावाने कंटाळलाय. त्याने त्याला रडूबाई सारखं काय रडतोय म्हणून लेक्चर दिलं. मर्द गडी तू, आयुष्याला समोर जायचं असतं वगैरे सांगून त्याला चिअर अप करण्याचा प्रयत्न केला. आणि दुसऱ्या दिवशी हे घडलं. खरंतर त्याने आपल्याला एक संधी दिली होती. आत्महत्येचा त्याचा हा प्रयत्न टाळता आला असता! आणि ह्याच्यासारखे बरेच आहेत ज्यांना आपण मदत करू शकतो. गरज आहे ती सहानुभूतीपूर्वक ऐकून घेण्याची!

डिप्रेशन हा एक महत्वाचा आजार आहे. एका अहवालानुसार साधारण आजारांमध्ये 4.4 टक्के  एकट्या डिप्रेशन चे रुग्ण असतात. ही आकडेवारी मोठी आहे. ओ पी डी मध्ये येणाऱ्या रुग्णांपैकी 5 ते 13 टक्के रुणांना डिप्रेशन असते. डिप्रेशनच्या पेशन्ट मध्ये आत्महत्या तसेच इतर आजार जसे हृदयरोग आणि स्ट्रोक चे प्रमाण जास्त असते. पण खरं म्हणजे डिप्रेशन पेक्षा जास्त घातक आहे ते म्हणजे आपला दृष्टीकोन आणि आपलं डिप्रेशन विषयी अज्ञान.

डिप्रेशन ला मराठीत नैराश्य असा प्रतिशब्द आहे. पण मी डिप्रेशन हाच शब्द या लेखासाठी वापरायचा अस ठरवलं. एक कारण की डिप्रेशन हा नेहमीचा शब्द झालाय सगळ्यांना कळतो आणि बरेच लोक हाच शब्द वापरतात. दुसरं आणि महत्वाच कारण म्हणजे नैराश्य हा शब्द मूड किंवा मनस्थिती दर्शविणारा आहे. सगळ्यांना आयुष्यात कधीतरी उदास वाटतच .पण डिप्रेशन हे यापेक्षा वेगळं आहे. डिप्रेशन हा मूड नसून मुडचा आजार आहे. डिप्रेशन मध्ये उदासी जास्त काळ टिकते आणि ही उदासी खूप जास्त प्रमाणात असते. रुग्ण इतके उदास होतात की त्यांच्या आयुष्यातील रोजचे काम,जेवण, झोप इत्यादीवर वाईट परिणाम होतो. मूड सारखा उदास असतो. कामात लक्ष लागत नाही, चुका होतात. आवडीच्या गोष्टी किंवा छंद ह्यातील रस कमी होतो. काहीच करण्याची इच्छा राहत नाही. वैराग्य आल्यासारखं वाटतं. डिप्रेशनचे शारीरिक परिणाम पण दिसतात. भूक कमी होऊ शकते किंवा वाढू शकते. झोपेचही असंच होत. काही रुग्ण खूप झोपतात तर काहींची झोप उडते. लवकर थकायला होत. उल्हास नसतो. आत्मविश्वास कमी होतो.डिप्रेशनने ग्रस्त व्यक्ती कधी कधी इतके उदास होतात की ही आपल्या ओळखीची व्यक्ती आहे की वेगळीच व्यक्ती आहे अस वाटावं.

डिप्रेशनच्या पेशन्ट ला खरंतर खूप सहन करावं लागतं. पण समाजात त्यांच्याविषयी असलेला समज म्हणजे की हे लोक पळपुटे/भित्रे असतात. डिप्रेशन वगैरे ही थेरं आहेत . ह्याची मुळात सहनशक्तीच नाही इत्यादी!  वरील समज डिप्रेशन ची कारणं म्हुणून पुढे केली जातात. ही डिप्रेशन ची कारणं नसून बहुतांशी डिप्रेशन चे परिणाम आहेत. डिप्रेशन ची बरीच कारणे आहेत आणि बरेचदा ह्या कारणांची सरमिसळ होऊन डिप्रेशन चा आजार होतो. मेंदूतील रासायनिक बदल, संप्रेरक किंवा हॉर्मोन्स मधील बदल, जेनेटिक किंवा अनुवांशिक घटक, वातावरण तसेच सामाजिक घटना ह्या सगळ्यांचा वेगवेगळ्या प्रमाणात परिणाम होतो. बरेचदा कॅन्सर किंवा गंभीर शारीरिक आजारांमध्ये डिप्रेशन होऊ शकते. कधीतरी मोठा भावनिक आघात (जसे की अगदी जवळच्या कुणाचा मृत्यू ) ह्यामुळे सुद्धा डिप्रेशन होण्याची शक्यता असते. पण बरेचदा कुठलेही कारण न दिसता डिप्रेशन चा आजार होऊ शकतो. अशा वेळी बरेच लोक “ह्याला काही कारण नसताना टेन्शन घेतो”  किंवा “उगाच रडतो” असं म्हणून ह्याकडे दुर्लक्ष करतात. कधी कधी हेटाळणी पण करतात. डिप्रेशन चा रुग्ण आयुष्यातील छोट्या छोट्या अडचणी सुद्धा सोडवू शकत नाही असं वरकरणी दिसतं. ह्या छोट्या अडचणी डिप्रेशन ची कारणं नसून डिप्रेशन मुळे त्यांची अडचणी सोडवण्याची क्षमता कमी होते. अशा वेळी त्यांना समजून घेण्याची गरज असते. ह्याउलट लोक त्यांना आपण स्वतः कसे लढलो, आपण किती बिकट परिस्थितीतून मार्ग काढला, आमच्या वेळी गोष्टी किती कठीण होत्या वगैरे वगैरे सांगतात.यामागे हेतू बरेचदा चांगला असतो पण मदत होण्यापेक्षा नुकसान होण्याची शक्यता असते. पेशंटचा आत्मविशास अधिक खचतो. आपले अनुभव दुसर्यांना बोलून दाखवण्याची इच्छा कमी होते.

कारण न दिसता जे डिप्रेशन होते त्याचं वर्णन बालकवींच्या एका कवितेत त्यांनी चपखल केलं आहे.
“कोठुनि येते मला कळेना
उदासीनता ही हृदयाला
काय बोचते ते समजेना
हृदयाच्या अंतर्हृदयाला ”

अशा डिप्रेशन च्या पेशंटना तज्ञ डॉक्टर आणि औषधींची गरज असते. ही औषधे ‘झोपेची औषधे’ नसून मेंदूतील रसायने नियंत्रित करणारी औषधे असतात. शारीरिक आजारात जशी आपण औषधे घेतो तशी ही औषधे डिप्रेशन मध्ये कामी येतात. ह्या औषधांमुळे डिप्रेशन ची लक्षणे हळूहळू कमी होऊन बरेचशे पेशंट नॉर्मल होताना मी पाहिले आहेत. पण दुर्दैव असं की बरेच पेशंट उपचाराशिवाय त्रास सहन करत राहतात. काही तर आत्महत्ये पर्यंत जाऊन पोहोचतात. असे बरेच त्रास आणि बरेच जीव आपण वाचवू शकतो. गरज आहे ती त्यांना सहानुभूतीपूर्वक ऐकून घेण्याची.डिप्रेशन मध्ये रुग्णांना फार एकटेपणा जाणवतो. त्यांना ऐकून घेणारं कुणीतरी भेटलं तर तो एकटेपणा काही काळ दूर होऊ शकतो. आत्महत्येचे विचार अशा वेळी बोलून दाखवल्या जाऊ शकतात. अशा वेळी डॉक्टरांचा सल्ला घेतला आणि योग्य वैद्यकीय उपचार केल्यास जीव वाचतात.

फक्त डिप्रेशनच नाही तर इतर मानसिक आजाराविषयी आपल्या समाजात अनेक गैरसमज आहेत. त्यापेक्षाही जास्त गंभीर समस्या म्हणजे अशा पेशंट विषयी घृणा आहे. विज्ञानाने हे स्पष्ट झाले आहे की हे लोक वेगळे नसतात, ते झपाटलेले नसतात, ते कमजोर मनाचे किंवा कमकुवत मेंदूचे नसतात. फरक एवढाच असतो की ते आजारी असतात. शारिरीक अजारांसारखेच मानसिक आजार असतात. त्यातील खूप आजार पूर्ण बरे होतात. मानसिक आजार असलेल्या पेशन्ट ला कमी लेखणे, त्यांचा तिरस्कार करणे हे असभ्य आहे. बऱ्याच व्यक्ती आणि संस्था जनजागृती करत आहेत. माझे बरेच मित्र , सहयोगी मानसोपचारतज्ञ लोकशिक्षणात काम करतात. ते अशा पेशंटचा उपचार करतात. मानसोपचार तज्ञ हे निरोगी समाजाचा एक आधारस्तंभ आहेत. वर सांगितलेल्या पेशंटसारखे बरेच पेशंट हॉस्पिटल मध्ये जीव वाचल्यावर मानसोपचार तज्ञांकडे उपचार घेतात आणि बरे होतात. बरे झालेले काही रुग्णही आपले अनुभव जाहीर करून जागरूकता वाढवण्याचा प्रयत्न करतात. दीपिका पादुकोनने टीव्हीवर स्वतःच्या डिप्रेशन चे अनुभव मांडले आणि त्याला ती कशी सामोरी गेली हे सांगितले. माझ्या मते ही खूप मोठी गोष्ट आहे. बऱ्याच लोकांना त्याची मदत होईल. आपल्या थोड्या कनवाळू वागण्याने कुणाला मोठी मदत होऊ शकते. आपल्या मित्रांचे आणि नातेवाईकांचे गाऱ्हाणे हे कधी कधी मदतीसाठी मारलेली हाक असू शकते हे लक्षात असू द्या. डिप्रेशन हे नाटक नाही , थेरं नाही तो एक आजार आहे. आपण त्याच्याशी लढू शकतो.

रोलिंगने तिच्या हॅरी पॉटर कादंबरीत डिमेन्टर नावाच्या एका काल्पनिक पात्राची निर्मिती डिप्रेशन च्या आजारावर आधारित केली आहे. हे डिमेन्टर माणसाच्या शरीरातील आनंद शोषून घेतात. अगदी आत्मा सुद्धा. त्यांच्याशी लढण्याचा उपाय म्हणून पेट्रोनस नावाचा जादुई मंत्र असतो. तो डिमेन्टर पासून आपली रक्षा करतो. आपणही कुणासाठी पेट्रोनस होऊया. डिप्रेशनशी लढुया

तापाबद्दल बरेच काही

IMG_20160413_072112
ताप हा आजार नसून आजाराचे एक  लक्षण आहे . पण बरेचदा आपण तापालाच आजार म्हणतो.त्याचे कारणही तसेच आहे . रुग्णासाठी तापच त्रासदायक असतो व ताप कमी झाल्याशिवाय रुग्णाला बरे वाटत नाही . ताप बरा होणे हे बरेचदा आजारातून बरे होण्याचे लक्षणही असते. त्याचप्रमाणे ताप बरा न होणे हे बरेचदा आजार बरा न होण्याचे लक्षणही असू शकते . ताप येण्याची बरीच कारणे आहेत व त्यातील काही गंभीर असतात. त्यामुळे ताप हा सगळ्यांच्या काळजीचा विषय असतो.आज आपण तापाविषयी व तापाच्या काही महत्वाच्या कारणा विषयी चर्चा करूया .

ताप म्हणजे काय?

ताप म्हणजे शरीराचे तापमान नेहमीच्या तापमानापेक्षा वाढणे. निरोगी व्यक्तीच्या शरीराचे तापमान हे सकाळी ९८.९  पेक्षा कमी असते तर संध्याकाळी तापमान ९९. ९ पेक्षा कमी असते. शरीराचे तापमान ह्यापेक्षा जास्त वाढल्यास आपण त्याला ताप म्हणतो .काही वेळेस रुग्णाला ताप नसताना सुद्धा कसकस जाणवते किंवा ताप आल्यासारखे वाटते . अशा वेळी तापमानाची नोंद ठेवलेली असल्यास निदान करणे सोपे होते. तापातील चढ उतारांची ठेवण ह्यावरून सुद्धा बरेचदा आजाराचे निदान होण्यास मदत होते . म्हणून प्रत्येक घरात थर्मामीटर (तापमापक) असणे आवश्यक आहे . व ताप आल्यावर त्याची नोंद ठेवणे आवश्यक आहे . आजकाल वापरायला सोपे असे थर्मामीटर मिळतात . बगलेमध्ये त्वचेच्या संपर्कात ठेऊन किंवा तोंडात जिभेखाली थर्मामीटर ठेऊन तापमान मोजता येते. बगलेमधे तापमान तोंडातील साधारणतः अर्धा ते एक अंश कमी दिसू शकते . एखादा गरम पदार्थ घेतल्यास लगेच तोंडातील तापमान घेणे टाळावे . ५ वर्षाखालील मुलांमध्ये बगलेतील तापमान घेतात व तोंडातील तापमान घेणे टाळतात .

तापाची कारणे
ताप येण्याची खूप कारणे आहेत . पण नेहमी दिसणारी व महत्वाची काही कारणे आज आपण समजून घेऊ . शरीरामधे जन्तुप्रादुर्भाव किंवा इन्फेक्शन झाल्यास ताप येऊ शकतो . हे इन्फेक्शन वायरस(विषाणू) , जीवाणू किंवा इतर जंतू मुळे होऊ शकते . सर्दी पडसे किंवा त्वचे वरील फोड ह्यासारखी इन्फेक्शन कमी काळजीची असतात तर काही इन्फ़ेक्शन्स जसेकी न्युमोनिया ही जास्त त्रासदायक व गंभीर असतात अशावेळी तापासोबातच इतर लक्षणांकडे सुद्धा लक्ष द्यावे लागते. विशेषतः लहान मुलांमध्ये ताप असल्यास जास्त सजग असावे लागते . ३ महिन्यांपेक्षा लहान बाळांमध्ये ताप असल्यास,मोठ्या मुलांमध्ये खूप जास्त ताप असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा . मोठ्यांमध्ये सुद्धा ३ ते ४ दिवसांपेक्षा जास्त ताप असल्यास , ताप वाढता असल्यास , तापाबरोबर इतर धोक्याची लक्षणे असल्यास डॉक्टरांना भेटणे आवश्यक असते .
धोक्याची लक्षणे
लहान मुलांमध्ये भूक अगदी कमी होणे , लाघवी कमी होणे , मुल मलूल होणे व सारखे झोपणे , श्वास जोरात चालणे  दम लागणे , मुल सतत रडणे इत्यादी लक्षणे धोक्याची समजली जातात. मोठ्यांमध्ये सुद्धा धाप लागणे, चक्कर येणे , अतिशय गुंगी येणे , फिट येणे इत्यादी लक्षणे धोक्याची समजली जातात . तपासोबातच इतर लक्षणे जसे पोट दुखणे , खूप जुलाब व उलट्या होणे , तीव्र डोकेदुखी , लघवी न होणे असे दिसल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य. वयस्कर व्यक्तींमध्ये ताप फार तीव्र नसला तरीही वरील लक्षणे  शकतात . अशा वेळी तापाच्या सौम्यतेवर न जाता इतर लक्षणांच्या तीव्रतेवर उपाय करणे योग्य ठरते . या  विरुद्ध सर्दी पडसे  किंवा साध्या फ्लू मुले येणारा ताप हा दोन ते तीन दिवसात आपोआप जातो . ताप कमी करण्यासाठी पॅरासिटामॉल हे औषध पुरेसे असते. अशा वेळी फारशा तपासण्याही कराव्या लागत नाहीत .
शरीराच्या वेगवेगळ्या भागात इन्फेक्शन झाल्यास तापासोबतच वेगवेगळी लक्षणे दिसतात. लघवीला जळजळ होणे  व वारंवार लघवीला होणे अशी लक्षणे तपासोबत असल्यास डॉक्टर लघवी तपासायला सांगतात . अशावेळी लघवीमध्ये इन्फेक्शन आढळल्यास प्रतिजैविक किंवा अँटीबायोटिक औषध घ्यावे लागते . अशाच प्रकारे पोटात  इन्फेक्शन होऊन जुलाब उलट्या व ताप येऊ शकतो . अशा वेळी सुद्धा  डॉक्टर नीट तपासणी करून प्रतिजैविक औषध द्यायचे का ते ठरवतात . फुफ्फुसात इन्फेक्शन झाल्यास त्याला आपण न्युमोनिया म्हणतो . अशा वेळेस रुग्णाला तपासोबत खोकला येतो,बेडका/कफ पडतो व दम लागतो . मेंदू व त्याचा आवरणामध्ये इन्फेक्शन झाल्यास तीव्र डोकेदुखी , फिट येणे , अतिशय गुंगी येणे , उलट्या होणे इत्यादी लक्षणे दिसतात . हा आजार  अतिशयगंभीर असतो. ह्याशिवाय शरीरावर गळू होणे हा सुद्धा इन्फेक्शन चा प्रकार आहे. शरीरांवरील जखमांमध्ये इन्फेक्शन होण्याची बरीच शक्यता असते. त्यामुळे  जखमांकडे विशेषलक्ष देण्याची गरज असते. अस्वच्छ जखमांमुळे धनुर्वात व ग्यास गँगरीन सारखे आजार होण्याचीही भीती असते.काही वेळेस शरीरातील एका भागात किंवा एखाद्या अवयवात  असलेले इन्फेक्शन रक्तातही पसरते व त्याला सेप्सिस असे म्हणतात . असे झाल्यास जीवाला धोका निर्माण होतो. अशा वेळी तत्परतेने उपाय करावे लागतात.
काही इन्फेक्शन अशी असतात कि ज्यामध्ये ताप हेच मुख्य लक्षण असते व शरीराच्या कुठल्या विशिष्ठ भागात इन्फेक्शन झाल्याची चिन्हे दिसत नाहीत . डेंगूताप , मलेरिया व टायफाईड किंवा विषमज्वर हे तापाचे मुख्य आजार आहेत . ह्यापैकी डेंगू व मलेरिया हे ताप डासांमुळे पसरतात तर विषमज्वर हा दुषित अन्न किंवा पाण्यामुळे पसरतो . योग्य काळजी घेतल्यास हे आजार आपल्याला टाळता येऊ शकतात.
डेंगू :
हा आजार डेंगू वायरस मुळे होतो . साचलेल्या पण स्वच्छ पाण्यात वाढणाऱ्या डासांच्या माध्यमातून हा व्हायरस पसरतो. आजारी व्यक्तीच्या शरीरातून निरोगी व्यक्तीच्या शरीरात हा व्हायरस डासाच्या चावण्यामुळे जातो व आजाराचा प्रसार होतो . हे डास शक्यतोवर दिवसा चावतात . आजाराची पहिली लक्षणे म्हणजे तीव्र ताप येणे .  अंगदुखी,पाठदुखी व डोकेदुखी होणे . हा ताप साधारणतः ३ ते ५  असतो व  आपोआप कमी होतो . डेंगी  वायरस च्या विरूद्ध कुठलेही औषध सध्या अस्तित्वात नाही त्यामुळे तापाची औषधे व शरीरातील पाण्याचे प्रमाण नीट ठेवण्याचा प्रयत्न केल्या जातात . बऱ्याचशा रुग्णांमध्ये हे करणे पुरेसे असते . ताप गेल्यावर बऱ्याच रुग्णांना थकवा जाणवतो . काही रुग्णांमध्ये डेंगी मुळे रक्तस्त्रावाची लक्षणे व काही रुग्णांमध्ये रक्तदाब कमी होऊन व शरीरातील इतर अवयवांवर परिणाम होऊन परिस्थिती अत्यवस्थ होऊ शकते . ह्याला डेंगू शॉक सिंड्रोम असे म्हणतात. अशा रुग्णांना  अतिदक्षता विभागात ठेवण्याची गरज असते. पोटात दुखणे, वारंवार उलटी होणे, तीव्र डोकेदुखी, उभे राहिल्यावर चक्कर येणे, अंगावर पुरळ येणे किंवा चट्टे येणे, रक्तस्त्राव होणे इत्यादी लक्षणे ही धोक्याची मानली जातात. अशा रुग्णांना भरती करून त्यांच्यावर लक्ष ठेवण्याची गरज असते. योग्य उपचारांनी हे रुग्ण बरे होऊ शकतात. अशा रुग्णांवर घरगुती उपचार करण्या वेळ वाया घालवू नये. पपई चा रस किंवा तत्सम उपाय हे फारसे उपयोगी असल्याचा काही पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे त्यामध्ये वेळ दवडू नये .
या आजारापासून वाचण्यासाठी घरामध्ये पाणी साठवून ठेवताना त्यात डासाच्या अळ्या होणार नाहीत ह्याची काळजी घ्यावी. खासकरून कुलर मघे अशा डासांची उत्पत्ती होते असे दिसून येते . छोट्या भांड्यांमध्ये, पडलेल्या टायर मधे  किंवा कुंड्यांमध्ये पाणी साचून राहणार नाही ह्याची काळजी घ्यावी . डेंगू चा रुग्ण आढळल्यास तशी माहिती मुनिसिपालिटीला दिली जाते . ती दिली गेली आहे ह्याची खात्री करावी . खिडक्या व दारांना जाळी  बसवल्यास डासांपासून संरक्षण  होते . झोपताना मच्छरदानी चा वापर करावा . आपल्या घराच्या आसपास डासांचा नायनाट केल्यास डेंगू पासून बचाव होऊ शकतो.
मलेरिया / हिवताप:
मलेरिया किंवा हिवताप हा प्लास्मोडीयम ह्या जंतूंमुळे होणारा आजार आहे . त्यातही प्लास्मोडीयम वायव्याक्स व प्लास्मोडीयम फॅल्सिप्यरम ह्या दोन जातीं जास्त प्रमाणात आढळतात . मलेरिया हा सुद्धा डासांमुळे होणारा आजार आहे . डास चावल्यावर हे जंतू रुग्णाच्या शरीरात वाढतात . रुग्णाला थंडी व हुडहुडी भरून ताप येतो . तीव्र डोकेदुखी होते . काही वेळाने दरदरून घाम येउन ताप कमी होतो . थंडी व ताप येत असेल तर मलेरिया ची तपासणी केल्या जाते . खेड्यामध्ये एम पी डब्ल्यू अशी तपासणी करतात . मलेरिया मध्ये फॅल्सिप्यरम मुळे  होणारा आजार हा जास्त गंभीर असू शकतो व त्यामुळे मेंदूवर परिणाम होण्याचीही शक्यता असते . मलेरियाचा उपचार न केल्यास गुंतागुंत होऊन परिस्थिती अत्यवस्थ होण्याची शक्यता असते. परंतु वेळेत उपचार केले असता लवकर सुधारणा होते . मलेरीयासाठी चांगली औषधे उपलब्ध आहेत.  म्हणून मलेरिया चा ताप हा लवकर ओळखून त्यावर लगेच उपचार करणे आवश्यक आहे . डेंगू प्रमाणेच या आजारात सुद्धा दम लागणे , गुंगी येणे किंवा बरळणे, चक्कर येणे , पोटात दुखणे इत्यादी धोक्याची लक्षणे दिसल्यास त्वरित दवाखान्यात नेणे आवश्यक असते. या आजारापासून वाचण्यासाठी परिसराची स्वच्छता व डासांचा  नायनाट ह्या गोष्टी महत्वाच्या आहेत . डासांपासून वाचण्यासाठी वर सांगितल्याप्रमाणे जाळ्या व मच्छरदानी चा उपयोग करणे आवश्यक आहे . डेंगू व मलेरिया च्या विरोधात लसीकरण सध्या उपलब्ध नाही तरीही डासांपासून बचाव व डासांचा नायनाट करण्याचा प्रयत्न करणे हे उपाय आपण अवलंबून ह्या  आजारांपासून आपला बचाव करू शकतो .
टायफॉईड/विषमज्वर :
हा आजार साल्मोनेला नावाच्या जीवाणू मुळे होतो . दुषित पाणी किंवा अन्न पोटात गेल्यामुळे हा आजार होतो . वैयक्तिक स्वच्छता न पाळणे व बाहेरील अन्न व दुषित पाणी ह्यामुळे टायफोईड होण्याची शक्यता असते . तीव्र तापासोबत काही रुग्णांना जुलाब किंवा पोट दुखण्याचा त्रास होतो . उपचाराशिवाय हा ताप लवकर बरा होत नाही . उपचार सुरु केल्यावरही ताप कमी व्हायला ३ ते ४ दिवसांचा कालावधी लागू शकतो . उपचार न केल्यास टायफोइड गंभीर स्वरूप धरण करू शकतो. ह्या आजारात सुद्धा धोक्याची लक्षणे दिसल्यास रुग्णाला भरती करावे लागते.या आजारापासून वाचण्यासाठी टायफॉइडच्या विरोधात लस उपलब्ध आहे. तुमच्या डॉक्टरांना भेटून तुम्ही ही लस घेऊ शकता.  त्याचप्रमाणे वैयक्तिक स्वच्छता पाळणे, हात नीट  धुणे तसेच बाहेरील अन्न व पाणी टाळणे ह्याने टायफॉइड  पासून दूर राहता येते .
तापाची इतर कारणे
इन्फेक्शन नसताना सुद्धा ताप येऊ शकतो . संधिवात किंवा त्यासारख्या काही आजारांमध्ये ताप येतो . काही वेळेस कॅन्सर मध्ये सुद्धा ताप येतो . अशा वेळी निदान करण्यासाठी बऱ्याचशा तपासण्या करण्याची गरज पडू शकते . काही औषधांनी सुद्धा ताप येऊ शकतो . ताप येण्याची कारणे कधी कधी खूप तपास करूनही सापडत नाहीत . त्याला पायरेक्सिया ऑफ अननोन ओरिजिन असे म्हणतात.अशा वेळी तज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन वेगवेगळे तपास व उपाय केले जातात.
ताप हा अगदी किरकोळ आजाराचे लक्षण असू शकतो तसेच गंभीर आजाराचेही लक्षण असू शकतो . धोक्याच्या लक्षणांवर डोळा ठेवणे  व योग्य वेळी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे खूप आवश्यक असते .