बिईंग मॉर्टल : डॉ अतुल गावंडे

IMG_20170730_191402_998.jpg

बिईंग मॉर्टल हे अतुल गावंडे ह्यांचं पुस्तक नुकतंच वाचून संपलं. पुस्तकात म्हातारपण आणि मृत्यु हे दुर्लक्षित मुद्दे खूप सुरेख हाताळलेले आहेत. ‘म्हातारपण कसं सुखकर करायचं आणि मृत्यूला कसं सामोरं जायचं’ ह्याचे सोपे उपाय आणि तत्वज्ञानाचा भडिमार असलेले व्हाट्सएपचे मॅसेज वाचून कंटाळले असाल तर हे पुस्तक एक पर्वणी आहे. मला बऱ्याच लोकांनी हे पुस्तक सुचवलं होतं. त्यांच्याशी ह्या पुस्तकसंबंधी गप्पा म्हणून हा लेख. ज्यांनी पुस्तक वाचलं नसेल त्यांनी रिव्ह्यू समजावा.

म्हातारपण आणि मृत्यू ह्या दोन्हीविषयी आपल्याला भीती असते. कदाचित त्यामुळे आपण म्हातारपण आणि मृत्यू ह्या दोन्ही विषयांकडे उदासीन असतो (कलेच्या बाबतीत हे नेमकं उलटं आहे. म्हातारपण आणि मृत्यू कला व साहित्यात प्रकर्षाने दिसतात). अतुल गावंडे ह्यांनी वाढत्या वयाचे आणि अटळ मृत्यूचे आपल्याला भेडसावणारे मुद्दे स्पष्टपणे पण हळुवार मांडले आहेत. शास्त्रीय अभ्यासांचे दाखले आणि आकडेवारी देत मांडलेली माहिती आपल्याला विचार करायला भाग पाडते आणि सोबतच अनावश्यक भीती सुद्धा कमी करते. त्यामुळे स्वतःच्या म्हातारपणाचे काल्पनिक चित्र समोर उभं राहण्याऐवजी आपलं लक्ष महत्वाच्या मुद्यांकडे ओढल्या जातं. आपलं वय वाढतं म्हणजे नेमकं काय होतं हे समजून घेणं आपल्यासाठी खूप आवश्यक आहे. आपण तरुणपणी स्वतंत्र असतो.आयुष्य आपण आपल्या मनासारखं जगू शकतो. पण वयानुसार शरीरात बदल घडतात आणि शारीरिक बंधनं यायला लागतात. आपल्या शारीरिक आणि सामाजिक गरजा बदलू लागतात. वृद्धापकाळात मदत करणारी जेरीयाट्रिक मेडिसिन ही वेगळी शाखा त्यामुळे कशी महत्वाची आहे यावर डॉक्टर गावंडे प्रकाश टाकतात. वयस्कर पेशंटच्या आजारावर उपचार करताना त्यांचा सगळ्या कोनातून विचार केल्यास त्याचा पेशंटला किती फायदा होऊ शकतो ह्याची उदाहरणं बघायला मिळतात. ह्याशिवाय आजकालचं म्हातारपण हे कसं वेगळं आहे ह्याचीही चर्चा पुस्तकात आहे. आधुनिक उपचारांनी आपलं आयुष्यमान वाढलं आहे आणि त्यासोबत बरेच नवीन प्रश्नही. ह्यातील काही प्रश्न वैद्यकशास्त्र सोडवू शकते पण बरेच प्रश्न सोडवण्यासाठी आणखी सखोल विचाराची गरज आहे. विचारांचा हा धागा पुढे नेताना लेखक आपल्याला वृद्धांचा मानसिक दृष्टिकोन समजून घ्यायला मदत करतात. शारीरिक अडचणीपेक्षा जास्त त्रास हा त्या अडचणींमुळे येणाऱ्या परावलंबनातून येतो. आपल्या रोजच्या कामांमध्ये आपण दुसऱ्यावर अवलंबून आहोत ही भावना किती मोठा परिणाम करू शकते ह्याची चर्चा वाचताना आपल्याला वयस्कर लोकांचा दृष्टिकोन समजायला लागतो. शारीरिक बंधनं तर वयानुसार वाढतच असतात पण वृद्धांची काळजी घेताना त्यांच्यावर आपण अधिक बंधन घालतो. ते सुरक्षित रहावेत व त्यांना आणखी त्रास होऊ नये म्हणूनच आपण हे करत असतो. ह्याचं उत्तम उदाहरण म्हणजे एखादी म्हातारी व्यक्ती वारंवार पडू नये म्हणून तिला चालायला बंधन घालून व्हीलचेअर वापरायला सांगणे. आपला चांगुलपणा सुद्धा त्यांच्यासाठी पारतंत्र्य होऊन जातं! आपला दृष्टिकोन कसा असतो ह्याचा सारांश सांगणारं पुस्तकातील एक वाक्य माझं फेव्हरेट आहे.“We want autonomy for ourselves and safety for those we love”.

आपल्याला स्वतः साठी स्वातंत्र्य आणि आपल्या प्रियजनांसाठी सुरक्षितता हवी असते. एका वयानंतर तरुण पिढीला त्यांच्या मोठ्या पिढीतील लोकांसाठी निर्णय घ्यावे लागतात. ते निर्णय घेताना आपण जर ही गोष्ट लक्षात ठेवली तर किती अनावश्यक त्रास वाचेल!

आपल्या आणि मोठ्या पिढीतला दृष्टिकोणातला एक मोठा फरक डॉक्टर गावंडे फार छान मांडतात.साधारण मोठ्या पिढीतील लोक हे अल्पसंतुष्ट आणि समाधानी असतात. त्यांच्या आकांक्षा कमी असतात. ते परिवार आणि जवळच्या मंडळीत रमतात. त्यांच्या सुखाच्या कल्पना छोट्या असतात. रुटीन मध्येही त्यांना आनंद मिळतो. ह्याउलट तरुण पिढीला मोठ्या आकांक्षा असतात. त्यांना नवीन गॊष्टींची आणि नवीन लोकांना भेटायची आवड असते. हा फरक वयानुसार न येता आपल्या हाती किती वेळ शिल्लक आहे ह्या जाणिवेतून येतो. गंभीर आजार असलेल्या तरुण लोकांच्या आवडीनिवडी ह्या सुद्धा वृद्ध लोकांसारख्या असतात असं अभ्यासात दिसलं आहे. त्यामुळे तरुण पिढी आपल्या वडीलधाऱ्यांसाठी सुखाची कल्पना करते ती बरेचदा चुकीची ठरते.आपण आपल्या वडीलधाऱ्यांसाठी काही निवडताना लक्षात ठेवण्यासारखी ही आणखी एक गोष्ट.

वैद्यकीय उपचार आणि अमेरिकेतील यंत्रणा ह्या वृद्ध व्यक्तीच्या सुरक्षिततेचा विचार करताना त्यांच्या स्वायत्ततेचा पूर्ण विचार करत नाहीत आणि त्यातून कसे बिकट प्रश्न निर्माण होतात ह्याचं वर्णन वाचण्यासारखं आहे. अमेरिकन समाज आणि त्यांची सामाजिक यंत्रणा आपल्यापेक्षा बरीच वेगळी आहे. परिवारातील मुले सुजाण झाली की घराबाहेर पडतात. लोक म्हातारपणात एकटे सगळं सांभाळतात. हळूहळू इतरांची आणि मुलांची मदत घ्यावी लागते. जेव्हा स्वंतत्र राहणं अशक्य होतं तेव्हा वैद्यकीय सेवा असलेल्या नर्सिंग होम सारख्या संस्था असतात. पुस्तकातील बराचसा भाग ह्या संस्थांचं स्वरूप आणि त्यांच्या समस्यांची चर्चा करतो. आपल्या कडे संस्थांची अमेरिकेसारखी यंत्रणा नाही तरीही सगळेच मुद्दे आणि चर्चा आपल्याला जवळची वाटते. ह्याचं कारण माझ्यामते असं आहे की आपण घरी सुद्धा वृद्ध व्यक्तींची काळजी घेताना सारख्याच चुका करतो. त्यांना काय हवंय , त्यांच्या स्वातंत्र्यावर आपल्या निर्णयांची गदा तर येत नाही ना , उपचारांमुळे फायदा होण्यापेक्षा त्रास तर होत नाही ना ह्याबद्दल आपल्याला अंतर्मुख करणारं हे पुस्तक आहे.

पुढे अमेरिकेतील वृद्धांच्या सेवेत आणि संस्थांमध्ये झालेले सकारात्मक प्रयोगांबद्दल चर्चा आहे. सुरक्षित आणि पुरेसे उपचार वृद्धांची स्वायत्तता अबाधित राखूनही देता येते हे सिद्ध करणारे प्रयोग मस्त आहेत. निराश आणि विरागी वृद्धांच्या आयुष्यात आनंद आणि नवचैतन्य आणणाऱ्या व्यक्ती खरंच प्रेरणादायी आहेत. आपल्या भारतीय समाजात ह्यातील काही प्रयोग नक्कीच उपयोगी पडतील. आपल्याघरी वडीलधाऱ्यांची काळजी घेताना आपल्याला ह्यातील काही कल्पना आणि तत्व नक्कीच वापरता येतील.

पुस्तकातील अमेरिकी यंत्रणा आणि युके मधील मी बघितलेली वृद्धांसाठी असलेली यंत्रणा बघितली की भारतातील परिस्थिती किती कठीण आहे हे कळते. वृद्धांची काळजी घरातच परिवाराच्या मदतीने केल्या जाते. भारतासाठी हा पर्याय सगळ्यात चांगला आहे. पण गरज पडल्यास दुसरा पर्याय शोधणे खूप कठीण जाते. काही वृद्ध मंडळींना जवळचा परिवार नसतो. बरेचदा वृद्ध मंडळींना त्यांच्या आयुष्यभर ओळखीचा गोतावळा सोडून मुलांकडे अनोळखी ठिकाणी जावं लागतं. त्यांना ते नको असतं. काहींना आपल्या परिवारावर सुद्धा अवलंबून रहायचं नसतं. काही वेळेस आर्थिक प्रश्न असतात. अशा वेळी वृद्धांना दुसरा सोयीस्कर आणि सुरक्षित पर्यायच नसतो. माझ्या बऱ्याचशा पेशंटशी बोलून मला वरील प्रश्न समजले. म्हातारपणाचे अनेक अनुत्तरित प्रश्न आहेत. परिवाराबाहेर आणि परिवारातही आपली बरीचशी म्हातारी मंडळी असुरक्षित आहेत. घरी मारहाण होणारे आणि दुर्लक्षित असेही काही वृद्ध असतात. आपल्याकडे वृद्धांच्या सुरक्षिततेवर व संस्थांवर लक्ष ठेवणारी यंत्रणाच नाही. बिईंग मोर्टल वाचल्यावर ही कमतरता अधिकच अधोरेखित होते. ह्यावर मोठ्या पातळीवर यंत्रणा होईल तेव्हा होईल पण आपण सोसायटी आणि कॉलनी च्या पातळीवर प्रयत्न करून आपल्या मोठ्या पिढीचं आयुष्य सोपं करू शकतो.

बिईंग मॉर्टल मधील पुढचा भाग हा बऱ्या न होऊ शकणाऱ्या आजारांनी शेवटच्या घटका मोजणाऱ्या पेशंट बद्दल आहे. उपचारांची लढाई कितपत लढायची आणि कुठे थांबवायची हा खूपच कठीण प्रश्न असतो. त्यातही पेशंट आणि नातेवाईक ह्याची उद्दिष्ट वेगवेगळी असतात. दृष्टिकोन वेगवेगळे असतात. ह्या सगळ्यात उपचारांची मदत होण्याऐवजी त्यांचा त्रासच जास्त होण्याची शक्यता असते. ह्या कठीण परिस्थितीत पेशंटची आणि नातेवाईकांची मानसिकता कशी असते, डॉक्टर काय विचार करतात ह्याविषयी डॉक्टर गावंडे बोलतात. त्यांचे वडील आजारी पडल्यावर ते स्वतः नातेवाईकांच्या भूमिकेत गेले. डॉक्टर म्हणून ते त्यांच्या मरणासन्न रुग्णांवर उपचार करत होतेच. दोन्ही भूमिकांमधून त्यांना काय शिकायला मिळालं ते त्यांनी प्रामाणिकपणे मांडलं आहे. पेशंटच्याआजाराची गंभीरता त्यांना कळली आहे का? मृत्यूची शक्यता त्यांना कळली आहे का? शेवटच्या काळात त्यांच्या काय इच्छा आणि उद्दिष्ट आहेत? त्यांना कितपत त्रासदायक उपचार चालतील? अशा कठीण विषयांवर बोलण्याचे खूप फायदे होतात. आपल्याकडे कमी काळ उरला आहे ही जाणीव झाल्यावर पेशंट तो वेळ त्यांच्यासाठी महत्वाच्या कामी आणू शकतात. कुठलाही मृत्यू हा दुःखदायकच असतो पण त्यातही काही सकारात्मक शोधण्याचा प्रयत्न पेशंट आणि नातेवाईक करतात. त्यांच्याकडून ही संधी हिरावल्या जाऊ नये म्हणून वरवर कठीण व क्रूर वाटणारी चर्चा व्हायलाच हवी. कॅन्सर किंवा जीवघेण्या आजारांवर उपचार करताना पालिएटिव्ह केअरची खूप मदत होते. ह्या उपचाराचा मुख्य हेतू हा आजार बरा करणे नसून रुग्णाला होणारे वेगवेगळे त्रास कमी करणे हा असतो. अशा पालिएटिव्ह उपचारांनी पेशंटसाठी अंत कमी त्रासदायक होतो. नातेवाईक दुःखाला सामोरे जाताना जास्त तयार असतात. शेवटच्या काळात बरेचदा केमोथेरपी सारख्या उपचारांपेक्षा हे उपचार पेशंटसाठी उपयोगी ठरतात. राजेश खन्ना ‘आनंद’ चित्रपटात म्हणतो ना की ‘आदमी की जिंदगी लंबी नही बडी होनी चाहीए’ त्यासारखं पेशंटचा शेवटचा काळ लांबविण्यापेक्षा तो अधिक अर्थपूर्ण करण्याकडे पालिएटिव्ह केअर चा कल असतो. अमेरिकेत आणि युके सारख्या देशात हॉस्पिस ह्या संस्था मरणासन्न लोकांनां पालिएटिव्ह केअर ची मदत करतात. त्यामुळे मृत्यूच्या वेळी पेशंटला सेवा आणि नातेवाईकांना वैद्यकीय मार्गदर्शन मिळत राहते. शेवटच्या वेळी हॉस्पिटलला न्यायची धावपळ आणि मानसिक त्रास कमी होतो. ह्याबद्दल डॉ गावंडे त्यांचा स्वतःचा अनुभव सांगतात. हे सगळे अनुभव आणि लोकांच्या गोष्टी वाचून मला स्वतःच्या प्रॅक्टिस मधील रोजचे प्रश्न दिसले. त्यांच्याकडे बघण्याचे काही नवीन दृष्टिकोनही दिसले. वैद्यकीय क्षेत्रात नसलेल्या व्यक्तींनाही हे प्रश्न जवळचे वाटतील.

मृत्यू आणि म्हातारपण याबद्दल डॉक्टर गावंडे आपल्याला विचार करायला भाग पाडतात. शास्त्रीय माहिती आणि त्यांचे अनुभव आपल्या समोर ठेवतात. कुठलेही ढोबळ सल्ले न देता हे पुस्तक बरंच काही शिकवून जातं.

डॉ विनायक हिंगणे

गव्हाची शहानिशा

IMG_20170716_175230_108

सध्या सोशल मीडियावर “गहू खूपच वाईट “अशी एक पोस्ट व्हायरल झाली आहे. काही मित्रांनी आणि नातेवाईकांनी हे कितपत खरं आहे हे विचारलं. त्याचं सविस्तर उत्तर आज लिहितो आहे.

मुळात ही पोस्ट विल्यम डेव्हिस ह्यांच्या “व्हिट बेली” ह्या वादग्रस्त पुस्तकावर आधारित आहे. ह्या पोस्ट मध्ये सर्वसाधारण जनतेच्या आरोग्यासाठी गहू किती हानिकारक आहे असं ठसविण्याचा प्रयत्न केला आहे. जीवनशैलीशी निगडित आजार जसे डायबेटीस, बीपी, हृदयरोग इत्यादी सगळे फक्त गव्हामुळे होतात आणि फक्त गहू खाणे बंद केले तर आपण हे आजार बरे करू शकतो असा ह्या पोस्ट चा सारांश आहे. मी “व्हिट बेली” हे पुस्तक तर वाचलेले नाही पण इंटरनेट वर थोडे तपासून बघितले तर हे पुस्तक वादग्रस्त आहे हे लगेच कळले. पुस्तकातील माहिती, दृष्टिकोन, आणि दावे ह्या सगळ्यांवर आक्षेप घेतला गेला आहे. पुस्तकातील विधानांना वैज्ञानिक पाठबळ नाही आणि काही विधानं ही परस्परविरोधी आहेत असेही आक्षेप आहेत. तेव्हा हे पुस्तक वाचताना आणि त्यातील सल्ले घेताना आपण अतिशय सतर्क असायला हवं. मी हे पुस्तक वाचलेले नसल्यामुळे त्याविषयी न बोलता आपण पोस्ट मधील मुद्द्यांकडे वळू.

गहू हे एक महत्वाचे तृणधान्य आहे. गव्हामधून आपल्याला कर्बोदके म्हणजेच कार्बोहायड्रेट मिळतात. कार्बोहायड्रेट हा आपल्या आहारातील महत्वाचा घटक आहे. त्याशिवाय गव्हामध्ये ग्लूटेन नावाचे प्रथिन असते. (ह्या पोस्ट मध्ये ज्याचा उल्लेख आहे ते अमायलोपेकटीन हे सुद्धा कार्बोहायड्रेट आहे आणि ग्लायडीन हा ग्लूटेन प्रथिनांचाच एक भाग आहे) गव्हाला इतर तृणधान्यापासून वेगळे करते ते मुख्यत्वे ग्लूटेन हे प्रथिन किंवा प्रोटीन. गव्हाशिवाय राय, बार्ली आणि ओट्स ह्यामध्ये सुद्धा ग्लूटेन सापडते. ह्याशिवाय काही कार्बोहायड्रेट आणि इतर प्रोटीन्स हे इतर तृणधाण्यापेक्षा वेगळे असतात. साधारण निरोगी जनतेला आहारामध्ये तृणधान्याची गरज मुख्यत्वे उर्जे साठी आणि परिणामी कार्बोहायड्रेट साठी पडते. त्याशिवाय काही प्रमाणात प्रोटिन्स आणि इतर आहारतत्वे सुद्धा मिळतात. ही गरज मोठ्या लोकसंखेमध्ये गहू पुरवतो. असा उपयुक्त असलेला गहू धोकादायक सुद्धा असू शकतो का?

सिलियाक डिसीज नावाचा एक प्रतिकारशक्तीचा आजार आहे.( ह्यात आपली प्रतिकारशक्ती यंत्रणा आपल्याच शरीराच्या विरुद्ध लढते आणि त्रास होतो.) ह्या आजाराने त्रस्त व्यक्तीने ग्लूटेन प्रोटीन असेलेले अन्न खाल्ल्यास त्याला पोटात दुखणे, मळमळ उलटी होणे, जाउलब होणे किंवा बद्धकोष्ठता होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. खूप काळ हे सुरू राहिल्यास आतड्याला जास्त इजा होते आणि जीवनसत्वाची कमतरता व कुपोषण सुद्धा होते. ह्या पेशंटच्या रक्तात विशिष्ट अँटीबॉडी असतात. त्यावरून ह्या आजाराचे निदान होऊ शकते. काही लोकांना ग्लूटेन मुळे अशाच प्रकारचा पण थोडा सौम्य त्रास होतो. पण त्यांच्या रक्तात ठराविक अँटीबॉडी नसतात. ह्यांना नॉन सिलियाक ग्लूटेन सेनसिटीव्हीटी म्हणतात. ह्या दोन्ही ग्लूटेन संबंधित आजारांचे पक्के निदान तज्ञ डॉक्टरांकडून होणे आवश्यक असते. अशा पेशंटना ग्लूटेन विरहित आहार घ्यायला सांगितला जातो. युके मध्ये शंभरामध्ये एका व्यक्तीला असा त्रास असतो. आपल्याकडे हा त्रास कमी लोकांमध्ये दिसतो. फक्त ह्या प्रकारच्या पेशंटना ग्लूटेन किंवा गहू हानिकारक आहे. काही प्रतिकारशक्तीच्या आजारांमध्ये ग्लूटेन विरहित आहाराचा फायदा होतो असेही शोधनिबंध आहेत. पण आजकाल ग्लूटेन विरहित आहार सगळ्यांसाठी चांगला असा गैरसमज पसरत चालला आहे. पाश्चात्य देशांमध्ये बरेच सेलिब्रिटी ग्लूटेन फ्री आहाराची जाहिरात करतात. ग्लूटेन फ्री आहार वजन कमी करायला मदत करतो हे लोकांच्या मनावर ठसवलं जातंय. पण हे चुकीचं आहे. ग्लूटेन फ्री आहाराने वजन कमी होत नाही हे वेगवेगळ्या संशोधनात सिद्ध झालंय. वजन कमी होणे तर सोडाच पण निरोगी व्यक्तींमध्ये ग्लूटेन विरहित आहाराचा कुठलाही विशिष्ट फायदा झाल्याचा सबळ शास्त्रिय पुरावा नाही.

राहिला प्रश्न कार्बोहायड्रेटचा. गव्हाव्यतिरिक्त आपण कुठलेही तृणधान्य खाल्ले तरी कार्बोहायड्रेट चा परिणाम सारखाच होणार. कार्बोहायड्रेट हे सरसकट वाईट हे म्हणणे खूप चुकीचे आहे. कार्बोहायड्रेट किंवा तृणधान्ये खाल्याने जर आरोग्याला अपाय होत असेल तर तो अतिप्रमाणात खाल्याने. निरोगी व्यक्तीला त्याचा आहार संतुलित राहील एवढे कार्बोहायड्रेट रोज खाणे आवश्यक असते. आपण तृणधान्ये, पीठ आणि साखर ह्यांचा अतिवापर करून आपल्या आहारातील संतुलन गमावून बसतो. मग लठ्ठपणा आणि त्याच्यासोबत येणारे इतर आजार आपल्या मागे लागतात. त्यामुळे कार्बोहायड्रेट वर नियंत्रण ठेवणे गरजेचे आहे.

आपल्याला गहू किंवा तांदूळ बंद केल्यावर वजन कमी झालं असा अनुभव असलेले लोक भेटतात. त्यांचं वजन कमी झाल्याचे कारण गहू किंवा तांदूळ बंद होणे हे नसून आहारातील कॅलरी कमी होणे हे असते. वजन कमी करण्यासाठी कार्बोहायड्रेट बंद केले किंवा फॅट (स्निग्ध पदार्थ ) बंद केले किंवा जास्त प्रोटिन्स असलेला आहार घेतला तर कुठला सर्वोत्तम? वेगवेगळ्या अभ्यासामध्ये हे दिसून आलं आहे की लांब टप्प्यामध्ये ह्यातील कुठलाही उपाय दुसऱ्या उपायापेक्षा सरस नाही. वजन कमी करण्यासाठी रोजच्या आहारातील साधारण 500 कॅलरी कमी करणे आवश्यक आहे. ते साधलं तर वजन कमी होऊन त्याचा फायदा डायबेटीस व बीपी नियंत्रित व्हायला , दमा , सांधेदुखी व हृदयरोग ह्यांचा त्रास कमी व्हायला होईल. डायबेटीस च्या रुग्णांनी आहारातील कुठलेही मोठे बदल करण्याआधी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. ( पोळी किंवा भात पूर्णपणे बंद केल्यावर रक्तातील साखर अचानक कमी होणाची शक्यता असते)

आपल्याकडच्या जेवणात कार्बोहायड्रेट भरपूर असतात. सोबत तेल आणि स्निग्ध पदार्थ असतात. पण प्रोटिन्स आणि कच्चा भाजीपाला कमी पडतो. उदाहरण म्हणून जर तुम्ही फक्त बटाट्याची भाजी आणि पोळी एवढेच जेवलात तर तुमच्या जेवणात कच्च्या हिरव्याभाज्या आणि प्रोटिन्स हे आवश्यक घटक नसतातच. माझे बरेचशे पेशंट असं जेवण जेवतात. त्यामुळे बरेच लोकांनी कार्बोहायड्रेट कमी करून प्रोटीन्स व कच्चा भाजीपाला वाढवण्यासाठी वाव आहे. संतुलित आणि आपल्यासाठी योग्य कॅलरी असलेला आहार कधीही उत्तम! पण त्यासाठी गहू किंवा भात पूर्णपणे बंद करण्याची गरज नाही. साखर पूर्णपणे बंद केली तर त्यावर आमचा काही आक्षेप नाही.

निरोगी व्यक्तीने गहू पूर्णपणे बंद केला तर त्याच्या पोटातील उपयोगी जिवाणू कमी झाल्याचं अभ्यासामध्ये दिसलं आहे. तृणधान्यातील कार्बोहायड्रेट पोटातील चांगले जिवाणू टिकवून ठेवायला मदत करतात आणि त्याचा आपल्या आरोग्यावर चांगला परिणाम होतो. ह्याशिवाय निरोगी व्यक्तींमध्ये ग्लूटेन चा सुद्धा चांगला परिणाम दिसून आला आहे. रक्तातील चरबी च्या रिपोर्ट मध्ये ग्लूटेन मुळे चांगली सुधारणा झाल्याचे दिसले आहे. आहारशास्त्रामध्ये वैविध्यपूर्ण आहाराला खूप महत्व दिल्या गेले आहे. जेवणामध्ये एकाच धान्याचा किंवा एकाच प्रकारच्या अन्नाचा भडिमार नको. त्यामुळे गव्हासोबत इतर तृणधान्ये , वेगवेगळी कडधान्ये, तेलबिया ह्यांचा समावेश केला तर ते उत्तमच. काही पोस्ट मध्ये गव्हाच्या ऐवजी ज्वारी वापरा असे जे लिहिलेले असते. ज्वारी किंवा कुठलेही एक धान्य सुपरफूड नसते. त्यामुळे तुम्हाला ग्लूटेन संबंधित आजार नसेल तर गहू पूर्ण बंद करून ज्वारी खायला लागल्यावर तुम्हाला फार काही फायदा होणार नाही. जर तुम्ही गहू , तांदूळ, ज्वारी आणि बाजरी सगळंच खात असाल तर ते वैविध्य तुमच्यासाठी चांगलंच आहे. तुम्हाला जर वजन कमी करायचं असेल तर 500 कॅलरी कमी होतील अशा प्रमाणात खावे.

गव्हाविषयी भीती बाळगण्याची गरज नाही. ग्लूटेन संबंधित आजारांची शंका असल्यास तुमच्या डॉक्टरांना भेटा.

आहाराविषयी अधिक माहितीसाठी वाचा आहाराचं सोपं गणित

डॉ विनायक हिंगणे

सी पी आर

IMG_20170618_141028_874.jpg

शंकरराव वय वर्ष ५०. ऑफिस मध्ये काम करताना अचानक कोसळले. हृदयविकाराचा मोठा झटका होता. सहकाऱ्यांनी घाई करत जवळचं हॉस्पिटल गाठलं. अवघ्या 20 मिनिटात शंकरराव हॉस्पिटलच्या बेडवर होते पण उशीर झाला होता .त्यांचा श्वास आणि हृदय बंद पडून किती वेळ झाला हे सांगण कठीण होत. डॉक्टरांनी प्रयत्नांची शर्थ केली. लगेच सीपीआर सुरु केला . अद्ययावत उपचारांच्या मदतीने हृदय सुरु झाले . व्हेंटिलेटरवर कृत्रिम श्वासोच्छ्वास सुरु झाला. बिपी वाढवण्यासाठी औषधे शिरेतून सतत सुरु होती . हृदयविकाराचा झटका मोठा असला तरी हृदय त्यातून सावरत आहे असं इकोच्या तपासणीत दिसलं. ह्या सगळ्या चांगल्या बाबी असूनही डॉक्टर काळजीत होते . शंकररावांच्या हृदयापेक्षा मोठी काळजी आता मेंदूची होती . हृदय बंद पडल्यामुळे मेंदूचा रक्तपुरवठा किती काळ बंद होता ह्याचा अंदाज नव्हता अशा वेळी मेंदूला मोठी इजा होऊ शकते आणि त्याचा परिणाम गंभीर होऊ शकतो. शंकररावांच्या बाबतीत डॉक्टरांची ही भीती खरी ठरली. शंकररावांच हृदय आणि शरीर सावरलं पण मेंदू नाही. ते अंथरुणाला खिळून राहिले. बोलणं, चालणं, खाणं किंवा रोजची कामं ह्यातल काही एक ते करू शकत नव्हते. त्याचं उरलेलं आयुष्य ‘व्हेजिटेटीव्ह स्टेट’ मध्ये गेलं. सगळ्यांसाठीच ही गोष्ट एक शोकांतिका ठरली.
भारतात दरवर्षी लाखो लोक शंकररावांसारखे अचानक हृदय बंद पडून कोसळतात. त्यातील काहीच लोक वाचतात. वाचलेल्यांपैकी बऱ्याच लोकांना मेंदूला इजा होते. सुखरूप वाचण्यासाठी सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे वेळेत सीपीआर आणि वैद्यकीय मदत मिळणं.
सीपीआर तुम्ही बरेचदा सिनेमात किंवा टीव्हीवर बघितला असेल. दोन्ही हातानी पेशंटच्या छातीवर दाब देऊन हृदयाचं पंपिंग सुरू ठेवायचा प्रयत्न करायचा आणि मध्ये तोंडाने कृत्रिम श्वासोच्छ्वास द्यायचा. असे करण्याचा मुख्य उद्देश हा हृदयाचे पंपिंग सुरू रहावे व मेंदूचा रक्तपुरवठा सुरू रहावा असा असतो. अशा वेळी हृदय पुन्हा सुरू होऊ शकते. हॉस्पिटल मध्ये रुग्ण हृदय बंद पडून कोसळला तर हृदय परत सुरू होईपर्यंत सीपीआर करतात. सीपीआर सोबत मदतीला इतर औषधं आणि डिफिब्रिलेटर सारखी साधनं हॉस्पिटलमध्ये असतात. हृदय सुरू झाल्यावर अतिदक्षता विभागात व्हेंटिलेटर व इतर यंत्रांच्या मदतीने उपचार होतो. विकसित देशांमध्ये पॅरामेडिक्स असलेल्या अँबूलन्स असतात. त्यांच्या चमू सीपीआर, औषधं आणि डीफिब्रिलेटर ह्यांचा वापर करून पेशंटला हॉस्पिटलमध्ये नेईपर्यंत वाचवण्याचा प्रयत्न करतात. सीपीआर ही जीव वाचवणारी उपाययोजना आहे. मृत्यूच्या दाढेतून परत येणं ही संकल्पना सीपीआर मुळे शक्य आहे. सगळे डॉक्टर आणि नर्सेस ह्यांना सीपीआर चं ट्रेनिंग घेणं आवश्यक आहे.
पण असं ट्रेनिंग साध्या नागरिकांनी घेतलं तर ते सुद्धा जीव वाचवू शकतील का? हा प्रश्न जगभरातील तज्ज्ञांना सुद्धा बरेचदा पडला. त्याबद्दल बरेचदा अभ्यासही करण्यात आला. स्वीडनच्या एका मोठ्या अभ्यासात असं दिसलं की अँबूलन्सची तज्ञ चमू यायच्या आधी पेशंटला जर जवळपासच्या लोकांनी सीपीआर दिला तर ज्यांना सीपीआर मिळाला नाही अशा लोकांपेक्षा वाचण्याची शक्यता जास्त असते. लवकर सिपीआर दिल्यावर वाचण्याची शक्यता जवळपास दुप्पट असते. त्याशिवाय लवकर सीपीआर मिळालेल्या लोकांना मेंदूची इजा होण्याची शक्यता कमी होते. डेन्मार्क मध्ये झालेला अभ्यासही अशाच निष्कर्षाला आला आहे. डेन्मार्कच्या अभ्यासात पेशंट कोसळल्यानंतर एक वर्षांनी किती पेशंट जिवंत आहेत हे सुद्धा बघण्यात आलं. ज्यांना लवकर सीपीआर मिळाला असे पेशंट जास्त जगलेले आढळले. सर्वसामान्य जनतेने सीपीआर करणे हे इतके महत्वाचे असल्यामुळे बऱ्याचशा देशांनी नागरिकांना सीपीआर शिकवण्याची सोय केली आहे. स्वीडन मध्ये गेल्या 3 दशकात 3 मिलियन लोकांना सीपीआर प्रशिक्षण देण्यात आलं आहे. (त्यांची लोकसंख्या 9.7 मिलियन आहे). डेन्मार्क मध्ये सगळ्या माध्यमिक विद्यार्थाना सीपीआर शिकविणे बंधनकारक आहे. अमेरिकेतील बऱ्याच राज्यांमध्ये हायस्कुल पदवीसाठी सीपीआर शिकणे अनिवार्य आहे. युके मध्ये शाळा, ऑफिस आणि संस्था मध्ये सीपीआर शिकण्यासाठी प्रोत्साहन दिले जाते. शाळांना सीपीआर शिकण्यासाठी मोफत संच दिल्या जातो.
भारतात परिस्थिती बरीच वेगळी आहे. सामान्य नागरिकांना सीपीआर बद्दल फार कमी माहिती असते. एखादी व्यक्ती अचानक कोसळल्यानंतर मदत करण्याची खूप इच्छा असते पण नेमकं काय करायचं हे माहीत नसल्यामुळे गोंधळ होतो. मागे एका मित्राने त्याचा अनुभव मला सांगितला. तो बस मध्ये प्रवास करत असताना एक गृहस्थ कोसळले. माझ्या मित्राने ड्रायव्हर ला सांगून बस थेट हॉस्पिटलला पोहोचवली. पेशंटला आडवं करून त्यांना वारा घातला व कुणीतरी चॉकलेट तोंडात टाकलं (शुगर कमी झाली असेल असं समजून). ह्या पलीकडे कुणी काही करू शकलं नाही. गृहस्थ हॉस्पिटलमध्ये पोहोचण्याच्या आधीच वारले. त्यांच्यासाठी आणखी काही करता आलं असतं का असं माझा मित्र मला विचारत होता. आपल्या समोर एखाद्या व्यक्तीचा अचानक मृत्यू होणं हा एक मोठा धक्का असतो. असा अनुभव आलेले बरेच मित्र भेटले, रुग्णाचे नातेवाईकही भेटले. आपल्या सभोवती अचानक कुणीतरी कोसळलं तर काय करायचं हा प्रश्न खूप लोकांना असतो. ह्याचं सोपं उत्तर आहे की सिपीआर करायचा.
सीपीआर कधी, कुणाला आणि कसा करायचा ह्याचा प्रशिक्षणवर्ग काही तासांचा असतो. ह्यात पेशंटचा श्वास आणि नाडी कशी बघायची, पुढे काय करायचे हे सगळं शिकवल्या जातं आणि त्याची तालीम सुद्धा घेतल्या जाते. सूचना सोप्या भाषेत असतात आणि सगळं काही प्रॅक्टिकल असतं. त्यामुळे बहुतेक सगळ्यांना दिवसाखेर सीपीआर करण्याचा आत्मविश्वास येतो. वेगवेगळ्या प्रसंगांमध्ये काय करायचं ह्याच्या टिप्स असतात. भारतात बऱ्याच ठिकाणी हे प्रशिक्षण देणाऱ्या संस्था आहेत. त्या वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन सुद्धा हे वर्ग घेतात. ज्यांना शक्य आहे त्या सगळ्यांनी सीपीआर शिकणं गरजेचं आहे. ह्यासाठी सरकारी पातळीवर योजना आणि पायाभूत सुविधा उपलब्ध करणे आवश्यक आहे. त्याशिवाय आपण वैयक्तिक पातळीवर बरच काही करू शकतो. सीपीआर विषयी जनजागृती करू शकतो. थोडा वेळ काढून सीपीआर शिकू शकतो. रटाळ रुटीन मधून बाहेर पडून काहीतरी एक्ससायटींग शिकण्यासाठी सिपीआरचा वर्ग उत्तम पर्याय आहे.
भारतात आता इमर्जन्सीअंबुलन्स सेवा उपलब्ध होत आहेत. हॉस्पिटलमध्ये आधुनिक उपचार मिळत आहेत. आपण सीपीआर केल्यास पुढील मदत मिळणे शक्य झाले आहे. सगळ्यांनी सीपीआर शिकल्यास त्याचा नक्कीच फायदा होईल.

डॉ विनायक हिंगणे

वजनदार रिसोल्युशन

img-20170206-wa0018

नवीन वर्षाचे ठराव करून काही दिवसच झालेत. बऱ्याच लोकांनी वजन कमी करण्याचा आणि नियमित व्यायाम करण्याचा निश्चय केला असणार. अशा निश्चयांची नेहमीच टिंगल केली जाते. बहुतांशी न्यू इयर रेसोल्युशन पूर्ण होत नाहीत असं दिसतं. त्यातल्या त्यात व्यायाम आणि वजन कमी करण्याचे निश्चय लवकरच मागे पडतात असं दिसतं. पण मला वाटतं की ज्या प्रमाणात लोक हे निश्चय करतात त्याचा अर्थ हेे विषय लोकांसाठी महत्वाचे असावेत.

हा लेख वजन कमी करणार्यांना थोडं प्रोत्साहन द्यावं म्हणून आहे. ह्याच कारण असं आहे की लठ्ठपणा, टाईप 2 डायबेटीस, सिंड्रोम एक्स अशा जीवनशैलीशी निगडित आजारांमध्ये थोड वजन जरी कमी झालं तर त्याचा बराच फायदा पेशंट ना होतो. म्हणून वजन कमी करण्यासाठी फक्त प्रयत्न जरी केला तरीही ते कौतुकास्पद आहे.
आज आपण वजन कमी करणाऱ्यांचे दोन किस्से ऐकू.

पहिला किस्सा आहे आमिर खान चा. दंगल सिनेमाच्या ट्रेलर सोबतच आमिरचा वजन कमी करण्याचा एक व्हिडिओ आला.अमीर खान दंगल साठी वजन वाढवताना आणि नंतर 5 महिन्यात ते वाढलेलं वजन कमी करताना दाखवलाय. अमीर खान चा हा व्हिडीओ कौतुकास्पद आहे. 33% चरबी कमी करून 9% करताना त्यांनी केलेली मेहनत आणि आहारावर ठेवलेलं नियंत्रण वाखाणण्यासारख आहे.बरेच लोक ह्यातून प्रेरणा घेतील अशी आशा करूया. ज्यांचं वजन गेल्या काही महिन्यात वाढलं आहे किंवा जे वजन कमी करण्यासाठी बऱ्याच दिवसांपासून मेहनत करत आहेत अशांसाठी आमिरचं उदाहरण उत्तम आहे.पण ह्या शिवाय काही लोक आमिर सारखं आपलं वजन कमी होत नाही म्हणून निराशही होऊ शकतील. आमिरच्या उदाहरणातले काही मुद्दे बघितले तर आपल्याला कळेल की त्याच वजन कमी होणं हे बऱ्याच लोकांपेक्षा कसं वेगळं आहे.

आमिरचं वजन हे ठरवून वाढवलेलं होत. त्याची मूळची शरीरयष्टी स्नायूदार होती. आणि त्याचं वाढलेलं वजन हे काही काळच वाढलेलं होत. ह्याउलट बरेच लोकांचं वजन हे न ठरवता त्यांच्या जीवनशैलीमुळे वाढलेलं असतं. जसं की शारीरिक व्यायामाचा अभाव व जेवणात गरजेपेक्षा जास्त कॅलरी (उष्मांक). त्याशिवाय बऱ्याच काळासाठी वजन वाढलेलं असलं की आपला मेंदू ते वजन राखण्याचा प्रयत्न करतो. अशावेळी वजन वाढतं पण कमी होत नाही. म्हणून ज्यांचं वजन खूप काळा साठी वाढलेलं आहे त्यांचं वजन आमिरसारखं अगदी झपाट्यात कमी होणं कठीण आहे.

ह्या सगळ्यांसोबत दर्जेदार चमू त्याच्या मदतीसाठी होती. चित्रपट संपवण्यासाठी वजन कमी करणं अनिवार्य होतं. आमिर मुलाखतीत स्पष्टपणे सांगतो की ते कारण नसतं तर वजन कमी करण्यासाठी काही मोटिव्हेशन राहिलं नसतं. आपल्यापैकी बऱ्याच लोकांना नीट माहिती,आहार आणि व्यायामाचं मार्गदर्शन व मदत मिळत नाही. काही लोकांना मोटिव्हेशन किंवा प्रेरणा कमी पडते. बरेच लोकांना व्यायाम करणं शक्य नसतं.त्यामुळे काही लोकांच्या बाबतीत आमिरसारखं वजन कमी होणं शक्य आहे. ज्यांच्या बाबतीत ते शक्य नाही त्यांच्यासाठी माझ्याकडे आपल्यासारख्या सामान्य, कुठलंही ग्लॅमर नसलेल्या एका तरुणाचा किस्सा आहे.

कुशल हुद्दार हा एक इंजिनिअर आहे. शाळेत असताना वर्गातील इतर विद्यार्थ्यांपैक्षा वजन थोडं जास्त असलं तरीही तो फिट होता. शाळेत असताना मैदानी खेळ आणि क्रिकेट खेळायचा. शारीरिक मेहनत बरीच व्हायची. जेवण घरचं असायचं. बाहेरच खाणं क्वचितच व्हायचं.पण हे सगळं हळू हळू बदलायला लागलं. 11वी आणि 12 वी साठी शिकवणीचे वर्ग वाढले. जास्त वेळ बसून राहायला लागलं. खेळणं बंद झाली. शारीरिक मेहनत कमी झाली आणि जेवण आधीसारखं राहिलं. हळू हळू वजन वाढायला सुरुवात झाली. त्यानंतर कॉलेजला सुरुवात झाली. कॉलेज कँटीन आणि मित्रांसोबत बाहेर खाणं वाढलं. शारीरिक मेहनत वाढली नाही. वजन हळू हळू वाढत 120 किलो झालं.( ह्या वयात नेमकी शारीरिक वाढ व्हायची थांबलेली असते. वाढीसाठी अधिक लागणारी कॅलरी आणि प्रोटिन्स ची गरज कमी होते. बाहेरच्या खाण्यामुळे व वरचेवर नाश्ता(स्नॅक्स) मुळे जास्त कॅलरी पोटात जातात. शारीरिक मेहनत कमी झाल्याने कॅलरीज ची गरज कमी होते. अशा हिशोबाने कॅलरी गरजेपेक्षा जास्त होतात व त्या चरबीच्या रुपात साठवल्या जातात. )

ह्या वजन वाढण्यामुळे कुशलला थोडी काळजी वाटली. त्याने पुन्हा खेळायला सुरुवात केली. जिम सुद्धा लावली. पण ह्यात कॉलेजमुळे सातत्य कमी पडलं. जेवण व नाष्ट्यात काही बदल करावे असं त्याला कुणी सुचवलं नाही. कॉलेज संपेपर्यंत त्याचं वजन वाढून 129 किलो झालं. (एकदा वजन वाढलं की आपला मेंदू ते वजन तसं राखण्याचा प्रयत्न करतो. शरीरातील रासायनिक क्रिया, आपली भूक, पचनक्रिया ह्या सगळ्या गोष्टी आपलं वजन राखण्याचा प्रयत्न करतात. अशावेळी जेवणात कॅलरी वाढल्या तर वजन आणखी वाढते). कॉलेज नंतर नोकरीच्या शोधाचा काळ हा सगळ्यांसाठी तणावपूर्ण असतो. कुशलने हेच अनुभवलं. ताणामुळे त्याच खाणं वाढलं. खेळणं आणि शारीरिक व्यायाम पुन्हा कमी झाले. निराश वाटायला लागलं. ह्या काळात वजन आणखी वाढून 135 किलो झालं. तो हताश झाला. डॉक्टरांना भेटून सगळ्या तपासण्या झाल्या. लठ्ठपणा सोडल्यास काही आजार/दोष दिसला नाही.

आपल्यापैकी बऱ्याच लोकांच्या आयुष्यात थोड्याफार फरकाने हेच घडतं. वजन असंच वाढतं आणि आपण थोडेफार प्रयत्न करून सोडून देतो. आपलं वजन असंच राहणार हे मान्य करून गप्प बसतो. कुशलही तसंच करण्याचा वाटेवर पोहोचला होता. पण त्याची खिलाडूवृत्ती कामी आली. त्याने प्रयत्न सुरु ठेवला. कुणाच्या तरी सल्याने त्याने योग- पंचकर्म वर्ग निवडला. त्यात त्याचे 1 ते 2 किलो वजन कमी झाले. बिगीनर्स लक समजून त्याने जास्त प्रयत्न करायचं ठरवलं. त्याने पुन्हा एकदा जिम लावली व ह्या वेळी तो नियमितपणे व्यायाम करायला लागला. हळू हळू वाढवत तो कार्डिओ व्यायाम रोज दीड तासभर करायला लागला. नियमित व्यायामाने कुशल चे वजन कमी होताना दिसू लागले. पुढील 3 महिन्यात त्याचे 6 किलो वजन कमी झाले. दरम्यान त्याची नोकरी सुरु झाली. त्यामुळे दिनचर्या नियमित व्हायला मदत झाली. लोक नोकरीमुळे व्यायामासाठी वेळ मिळत नाही असं म्हणतात पण मला रुटीन मुळे व्यायाम नियमित करायला मदत झाली असं कुशल म्हणतो. 6 किलो वजन कमी झाल्यामुळे कुशलचा उत्साह वाढला. पण पुढील 3 महिन्यात व्यायाम नियमित करूनही वजन कमी होईना. जिममधील मित्राने त्याला डाएट चा सल्ला दिला. आतापर्यंत कुशलने आहाराकडे विशेष लक्ष दिलं नव्हतं. तो आधी जेवणात भाजी पोळी आणि भात खायचा. सलाड, कच्या भाज्या, व वरण खूपच कमी असायचं. बाहेरच जेवण व गोड पदार्थ ह्यावर काही बंधन नव्हतं. नवीन आहार सुरु करताना कुशलने खूप पटकन मोठा बदल केला असं नाही. त्यांनी बाहेर जेवण कमी केलं. बाहेर जेवलाच तर सूप, अंडी किंवा डाळी इत्यादी खायचा. तळलेले पदार्थ, चीझ, सँडविच, चायनीज इत्यादी टाळायला लागला. महिन्यातून 1 वेळेपेक्षा जास्त बाहेर खायचं नाही असं त्याने स्वतःशी ठरवलं. रोजच्या जेवणात छोटे छोटे बदल केले. सकाळी नाष्ट्यात मोड आलेले धान्य/डाळी व सॅलड सुरु झालं. दुपारच्या जेवणात 3 ऐवजी 2 पोळ्या झाल्या. भात कमी झाला. त्याऐवजी वरण आणि सॅलड वाढलं. संध्याकाळी नाश्ता /स्नॅक ऐवजी तो फळं खायला लागला. संध्याकाळी जेवण दुपारसारखं बदललं. भाताएवजी सॅलड आणि वरण आलं. एक पोळी कमी झाली. जेवणात हे बदल हळू हळू झाले. ह्यामुळे फार जोरात भूक लागली किंवा दिवसभर सारखी भूक लागली असं काही झालं नाही. कुशलने साखर आणि गोड पदार्थ पूर्णपणे बंद केले. हे सुरुवातीला थोडं कठीण गेलं पण वजन कमी होताना बघून त्याचा आनंद जास्त होता. आहारातील बदल सुरु केल्यावर कुशलने 6 महिन्यात 23 किलो वजन कमी केले. हे खरंच कौतुकास्पद आहे. (आहाराकडे नीट बघितलं तर लक्षात येईल की उपाशी न राहताही कुशलच्या जेवणातील बऱ्याच कॅलरी कमी झाल्या. कच्या भाज्या व डाळींचा समावेश केल्यामुळे आहार संतुलित झाला. चार वेळा खाल्यामुळे भूक जास्त लागली नाही. ह्याशिवाय फक्त व्यायाम करून लठ्ठपणा कमी होत नाही तर व्यायामा सोबत आहारात कॅलरी कमी होणे आवश्यक आहे हे कुशलच्या बाबतीत आपल्याला दिसते. प्रत्येकाचा आहार हा कुशल सारखा असावा असं नाही. त्याने वजन कमी करायला काय केलं ह्याची मुलाखत घेतली. त्याच्या अनुभवावरून आपल्याला प्रेरणा मिळावी एवढंच .)

कुठलीही औषधं न घेता, आपल्या रोजच्या जीवनशैलीत बदल करून त्याने हळू हळू वजन कमी केलं . आपण त्याच्या मोठ्या प्रवासाकडे बघितलं तर काही गोष्टी प्रकर्षाने जाणवतात. चिकाटी, नियमितता, व्यायाम आणि आहार. कुशलसमोर आता आव्हान आहे की त्याचे आताचे कमी झालेले वजन टिकवून ठेवणे. कुशल हे आव्हान सहज पूर्ण करो अशा सदिच्छा देऊया.-डॉ विनायक हिंगणे

img-20170206-wa0019

थकवा ड्रायविंग साठी धोकादायक.

img_20170117_020611_009

थकवा आल्यावर गाडी चालवणे खूप धोकादायक असते. थकलेल्या व्यक्तीचे अपघात होण्याची शक्यता जास्त असते. आपण स्वतः आणि रस्त्यावरील इतरांच्या सुरक्षितते साठी थकवा असल्यास किंवा झोप येत असल्यास गाडी चालवू नये. हायवे कोड ह्या पुस्तकातील काही मुद्दे भाषांतरित केले आहेत

1. गाडी चालवण्यासाठी शारीरिक आणि मानसिक तयारीत असणे आवश्यक असते. तुम्ही थकलेले असताना प्रवासाला (ड्रायविंगला) सुरुवात करू नका. गाडी चालवत मोठा प्रवास करायचा असेल तर रात्रीची छान झोप घ्या.
2. गाडीचा प्रवास रात्री 12 ते सकाळी 6 ह्या काळात टाळावा. ह्या काळात आपली सतर्कता कमी असते.
3.आपल्या प्रवासात मुबलक विश्रांतीसाठी थांबायचं नियोजन करावं. दर दोन तासांनी कमीत कमी 15 मिनिटं थांबायला हवं.
4. गाडी चालवताना झोप येत असेल तर सुरक्षित जागा बघून गाडी थांबवावी. रस्त्याच्या कडेला गाडी थांबवून उभी करू नये.
5. कमीत कमी 15 मिनिट झोपल्यास किंवा 2 कप कॉफी (कॅफिन असलेली) प्यायल्यास झोप न येण्यास मदत होऊ शकते

डॉ विनायक हिंगणे

दारू आणि सुरक्षित ड्रायविंग

img_20170117_020611_009

दारूचे गाडी चालवताना होणारे परिणाम

1. खोटा आत्मविश्वास . दारूमुळे आत्मविश्वास वाढल्याची खोटी भावना येते व निर्णय घेण्यात चुका होतात.
2. संतुलन आणि समन्वय (बॅलन्स) कमी होतो. प्रतिक्रिया मंदावतात
3. वेग, अंतर आणि रस्त्यावरील धोका ह्यांचा अंदाज घेण्याची क्षमता कमी होते
4. कमी प्रमाणातही दारूचे परिणाम ड्रायविंग (वाहन चालवण्याच्या) क्षमतेवर दिसतात व वाहन चालवण्याची क्षमता कमी होते.
5.दारू शरीरातून बाहेर पडण्यासाठी वेळ लागतो. उदा: रात्री दारू प्यायल्यास दुसऱ्या दिवशी सकाळी गाडी चालवताना तुमच्या वाहन चालवण्याच्या क्षमतेवर (ड्रायविंग वर) परिणाम होऊ शकतो.

ह्या वरील गोष्टी नेहमी लक्षात ठेवाव्यात.
सगळ्यात उत्तम उपाय म्हणजे गाडी चालवायची असेल तर दारू पिऊ नये. दारू कमी प्रमाणातही धोकादायक असू शकते (तुमच्यासाठी तसेच इतरांसाठी)
जर दारू प्यायची असेल तर येण्याजाण्यासाठी /प्रवासासाठी पर्यायी व्यवस्था करावी. उदा टॅक्सी किंवा दारू न पिलेला ड्रायवर.

*वरील माहिती हायवे कोड मधून भाषांतरित केली आहे
डॉ. विनायक हिंगणे

The dark clouds and the silver lining

img_20160523_152937

The nurse quickly put a cannula in his vein. Someone tore apart his vomit soaked clothes with a hope of preventing further absorbtion of poison from the skin. While he was paralysed by the insecticide and was  choking on his own secretions, I quickly put a tube in his windpipe and  connected him to the ventilator. Another tube was passed through his foodpipe, into the stomach, to remove the poison. Someone took blood samples for investigation. The resuscitation scene looked chaotic as usual. The peculiar odour of  organophosphate compounds spread through the room. I was quite sure about my clinical diagnosis. It took nearly six hours to stabilize him. Rahul was a young married man with a job and was not suffering from any medical conditions. There were no clues in his medical history to indicate a cause for his attempted suicide. Once Rahul’s medical condition had stabilized I could speak to the family. They were shocked with the incident as it was totally unexpected . I started digging into Rahul’s story. Since past few months, he had lost his sleep. He was not eating properly and looked worried. Rahul was really good at playing guitar but had stopped playing it for sometime now. He hadn’t met his friends in last two months. He was also unhappy about his job but refused to discuss it further with his wife. He clearly showed symptoms of depression but his family was unaware about the seriousness of the condition. The day before he tried to kill himself, Rahul had visited his brother. Rahul told his brother that he felt very depressed , empty and  had thoughts of killing himself. The brother, unaware of the situation, assumed that Rahul was just upset due to job troubles and would not harm himself. He tried to cheer Rahul up. He told Rahul not to be a coward and face life with enthusiasm! Unfortunately the brother failed to understand that Rahul would really try to kill himself. Before landing up on ventilator, Rahul had given us a chance to save him. We missed it. He is one amongst many who are neglected by family and friends due to ignorance and apathy.

Depression kills. According to one report, depression shares around 4.4 percent of total disease burden. Around 5 to 13 percent of outpatient visitors have depression, which is very high. The risk of death from suicide and other medical conditions like heart disease , stroke etc is higher in depressed patients. Though a humongous problem in itself, what concerns me more is our apathy towards the condition. Stupid memes and derogatory remarks on social media is just the tip of iceberg. As doctors, we can clearly see the scornful attitude of people around the patients of depression.

Depression is not mood. Rather, it is a mood disorder. Depression as a medical condition is usually seen with either major depressive illness or bipolar mood disorder. In contrast to depressed mood, depression is sustained for a longer time and affects the person’s physical and social health along with mental health. Unlike blue mood, it is difficult to simply cheer up a person out of depression. It needs medication and expert help.

Many factors are thought to be responsible for this condition. For example, emotional triggers (like loss of dear ones) or underlying medical conditions (like  cancer ) can cause depression. Conversely, as seen in many, there may not be any trigger. Various factors, including hormonal and chemical imbalances in the brain , genetic factors and environmental factors are thought to be associated with depression. However many of us ignore this and tend to believe that the depression is due to lack of mental strength. Patients are accused of being weak or coward and incapable of facing life. (Especially if there isn’t any obvious stressor). We need to understand that they are not cowards but they are sad because of a medical condition. Some people around the patients are unaware of depression as an entity. They go about their personal triumphs and expect patients to follow their example and ‘be tough’ which obviously doesn’t work. Patients instead need  expert consultation, risk assessment and medical treatment. This has been proven to be a life saver.

Listening compassionately helps a lot. Patients often feel lonely. It becomes harder especially if treatments take longer than usual or if they  get recurrent episodes. Support from family and friends is  always helpful. Showing interest and empathy makes them comfortable in talking to you. The patients, who would  otherwise have retracted into a shell , often share their sorrows with a sympathetic friend, sometimes even a cry for help.

The stigma around mental health issues leads to apathy. Ignorance towards depression and mental health worsens the situation. We need to know about depression and empathize with these patients. A literary example would help you to picturize this.  JK Rowling has described depression in her famous books in the form of fictional creatures , dementors.

Dementors are among the foulest creatures that walk this earth. They infest the darkest, filthiest places, they glory in decay and despair, they drain peace, hope, and happiness out of the air around them… Get too near a Dementor and every good feeling, every happy memory will be sucked out of you. If it can, the Dementor will feed on you long enough to reduce you to something like itself… soulless and evil. You will be left with nothing but the worst experiences of your life.

Anyone who has seen a depressed person or has suffered depression can relate to this. Depression is as horrible as dementors but there is a hope. One can fight dementors. There is a charm called Patronus which works wonderfully against dementors. Our compassion and knowledge can guide us to produce a patronus. Let’s fight depression, together! Expecto patronum!!

Dr Vinayak Hingane & Dr Renuka Hingane.

हा लेख मराठीत सुद्धा वाचू शकताकाळे ढग आणि चंदेरी किनार

प्रोस्टेट

images-8

 

 

एका सार्वजनिक ठिकाणी शेजारी उभ्या असलेल्या दोन काकांचा संवाद कानावर पडला.

पहिले काका: काय पंचाईत आहे राव. लघवीला जायची काही सोय नाही इथे.
दुसरे काका: इथेच काय सगळीकडेच बोंबाबोंब आहे. आता काय रस्त्यावर सू करायची काय !
पहिले काका: पण आजकाल बरेचदा नाईलाज होतो. जोरात लघवी येते आणि लवकर गेलो नाही तर लघवी अडकायला होते.
दुसरे काका: प्रोस्टेट का?
पहिले काका: हो. डॉक्टरनी सोनोग्राफी करायला सांगितलं आणि त्यात कळलं.
दुसरे काका: ह्या वयात होतंच म्हणे. मलापण आहे. पब्लिक टायलेटची जरा सोय झाली तर आपल्यासारख्या म्हाताऱ्यांचं किती बरं होईल!

दोन समदुःखी काकांचा संवाद ऐकून जाणवलं की सार्वजनिक स्वच्छतागृहांचा अभाव हा आजही मोठा प्रश्न आहे. खासकरून बायका आणि प्रोस्टेट चे पेशन्ट ह्यांना खूपच त्रास होतो. प्रोस्टेटचे पेशन्ट अशा त्रासामुळे सार्वजनिक ठिकाणी जायचं टाळायला लागतात. सारखा लघवीला जातो म्हणून लोक काय विचार करतील असं त्यांना वाटायला लागतं. नकारात्मक विचार आणि नैराश्यही येतं. प्रोस्टेट मूळे होणारे लघवीचे त्रास हे फक्त शारीरिक नसून त्यामुळे होणारी मानसिक कुचम्बना आणि सामाजिक जीवनावर होणारे परिणाम बघता मला ह्या आजाराकडे गंभीरतेने बघावं असं वाटतं.

प्रोस्टेट म्हणजे काय?

प्रोस्टेट ग्रंथी किंवा गाठ ही सगळ्या पुरुषांमध्ये असते. शास्त्रीय मराठीत त्याला पुरःस्थ ग्रंथी म्हणतात. लघवीच्या पिशवीच्या तोंडाशी (म्हणजे लघवीची पिशवी लघवीच्या नळीला जिथे जोडलेली असते तिथे) ही ग्रंथी किंवा गाठ असते. काही रसायने व हार्मोन्स तयार करणे हे प्रोस्टेट चे काम असते. वाढत्या वयासोबत ही गाठ थोडी मोठी होते. काही लोकांमध्ये ती जास्तच मोठी होते. ह्याला इंग्रजी मध्ये Benign Hyperplasia of Prostate म्हणतात. किंवा मराठीत प्रोस्टेटची गाठ वाढली असं म्हणतात. ही गाठ मोठी झाली तर लघवी पिशवीतून बाहेर येताना अडथळा येतो. (प्रोस्टेटची संरचना दाखवणारा छोटा व्हिडीओ जोडतो आहे)

प्रोस्टेटची लक्षणं:
प्रोस्टेट वाढली की लघवीला अडथळा येतो व पुढील लक्षणं दिसतात
लघवी अडकल्या सारखी होणे, हळूहळू होणे
लघवीला ताण करावा लागणे
लघवीला घाई होणे
वारंवार लागावी लागणे
रात्री लघवीला जावे लागणे
लघवीला गेल्यावर लगेच लघवी न होणे
लघवी तुंबून राहणे
लघवी झाल्यावरही लघवी थेंब थेंब होणे

लघवी तुंबल्यामुळे किडनीचे काम कमी होणे किंवा वारंवार इन्फेक्शन (जंतू संसर्ग) होणे इत्यादी त्रास होऊ शकतात.
प्रोस्टेटची गाठ वरून तपासता येत नाही. गुद्द्वारातून  बोट घालून ती तपासतात (रेक्टल तपासणी).

काही चाचण्या करण्याची गरज असते का?
डॉक्टर प्रोस्टेटची लक्षणं दिसली तर सोनोग्राफी करायला सांगतात. सोनोग्राफी मध्ये प्रोस्टेटचा आकार किती वाढला आहे व कुठला भाग वाढला आहे इत्यादी आपल्याला कळतं. त्याचप्रमाणे लघवी केल्यावर पूर्ण लघवी मोकळी होते का किंवा काही लघवी तुंबून राहते का अशी माहिती सुद्धा मिळते. पी एस ए (PSA) नावाची एक रक्ताची चाचणी डॉक्टर करायला सांगतात. प्रोस्टेट ग्रंथीमध्ये कॅन्सर ची शक्यता तपासून बघण्यासाठी ही चाचणी केली जाते. जर कॅन्सर ची शक्यता वाटली तर इतर तपासण्या केल्या जातात.
युरोफ्लोमेट्री नावाची एक तपासणी युरोलॉजिस्ट(किडनी व मूत्रमार्गाचे सर्जन) करतात. ह्या तपासणी मध्ये लघवीच्या मार्गात कितपत अडथळा आहे, लघवीच्या पिशवीची ताकद कशी आहे इत्यादी माहिती मिळते.
प्रोस्टेटसाठी उपचार करताना ह्या सगळ्या माहितीचा फायदा होतो. ह्याशिवाय नेहमीच्या रक्त लघवीच्या चाचण्या इतर काही त्रास नाही ना हे बघण्यासाठी डॉक्टर करून घेतात.

प्रोस्टेट गाठ/ग्रंथी वाढणे आणि प्रोस्टेट चा कॅन्सर ह्यात फरक आहे.
प्रोस्टेट ची गाठ वाढणे किंवा Benign Hyperplasia of Prostate ह्यात होणारी प्रोस्टेटची वाढ ही कॅन्सरच्या वाढीपेक्षा वेगळी असते. ह्यामुळे गाठ फक्त मोठी होते. त्यामुळे लघवीचा त्रास होतो पण ही गाठ कॅन्सर सारखी पसरत नाही. Benign चा अर्थ ‘जीवघेणी नसलेली’ असा घ्यावा. प्रोस्टेटच्या कॅन्सर मध्ये बरेचदा लक्षणं दिसत नाही.कधी कधी लघवीच्या त्रासा सोबतच वजन कमी होणे, पाठदुखी , कंबरदुखीइत्यादी लक्षणं कॅन्सर मध्ये दिसू शकतात. जवळच्या नातेवाईकांना प्रोस्टेट कॅन्सर असल्यास ती माहिती डॉक्टरांना सांगावी.  तुमचे डॉक्टर प्रोस्टेटच्या कॅन्सर ची शक्यता पडताळून त्यानुसार काय काय तपासण्या करायच्या ते सांगतात.

प्रोस्टेट ग्रंथी वाढल्यास त्याचा उपचार काय?
प्रोस्टेट गाठ वाढल्यास (Benign Hyperplasia of Prostate) साठी औषध गोळ्या देण्यात येतात. अल्फा ब्लॉकर नावाच्या गटातील औषधे (उदा: टॅमसुलोसिन) किंवा फिनास्टेराइड सारखी औषधे प्रोस्टेट चा आकार कमी करण्यासाठी मदत करतात. ह्या औषधांनी लघवीला होणारा त्रास कमी होतो. तुमचे डॉक्टर तुम्हाला योग्य असलेलं औषध त्याचे फायदे आणि तोटे समजावून सुरु करतात. वर सांगितल्या प्रमाणे इतर तापासण्यानी मिळालेल्या माहितीवरून व गोळ्यांनी कितपत फरक पडतो ह्यावरून शस्त्रक्रिया (सर्जरी) करायची गरज आहे का हे ठरवण्यात येते.
शस्त्रक्रिया ही दोन प्रकारची असते. एक म्हणजे पोटावर काप देऊन प्रोस्टेट ग्रंथी पर्यंत पोहोचून ती काढल्या जाते. ही शस्त्रक्रिया कमी प्रमाणात केल्या जाते. नेहमीची /रूढलेली पद्धत म्हणजे लघवीच्या नळीतून दुर्बीण (स्कोप) टाकून प्रोस्टेटची ग्रंथी खरवडून काढल्या जाते. ह्या शस्त्रक्रियेचा उद्देश लघवी मोकळी व्हावी व लक्षणं कमी व्हावी असा असतो. क्वचित ही शस्त्रक्रिया झाल्यावर प्रोस्टेट ग्रंथी परत वाढू शकते. काही  वेळेस लघवीचा मार्ग अरुंद होऊ शकतो. शस्त्रक्रिये नंतर लघवीचे नियंत्रण बिघडण्याची शक्यता अगदी क्वचितच असते. कुठल्याही शस्त्रक्रियेत काही धोके असतात तसेच ते या दोन्ही शस्त्रक्रिये मध्ये सुद्धा असतात. चांगला सर्जन आणि अनुभवी चमू असल्यास हे धोके कमी होतात.
काही रुग्णांमध्ये काही कारणास्तव शस्त्रक्रिया करू शकत नाही. अशा वेळी तसेच अचानक लघवी तुंबल्यास लघवीची नळी(कॅथेटर) लावतात. हे कॅथेटर तात्पुरते किंवा खूप दिवसांसाठी सुद्धा लावता येते.

वरील उपचारांपैकी तुमच्यासाठी योग्य उपचार कुठला हे ठरवून त्रासापासून सुटका होऊ शकते. त्रास सहन करण्याऐवजी डॉक्टरांना भेटा.

 

 

आरोग्यदायी दिवाळी! आनंदी दिवाळी!

fb_img_1457626297506

आपली दिवाळी आरोग्यदायी व आनंदाची जावो. दिवाळीच्या हार्दिक शुभेच्छा! या वर्षी माझ्या पेशन्ट साठी दिवाळीनिमित्त काही वैद्यकीय सल्ले .

1. दिवाळीत तुमचे नेहमीचे डॉक्टर सुट्टीवर जाण्याची शक्यता असते. पर्यायी डॉक्टरांना भेटण्याची गरज पडल्यास पेशन्टची सगळी वैद्यकीय कागदपत्रं, रिपोर्ट आणि औषधं सोबत घेऊन जा. नवीन डॉक्टरांना पेशन्टची जास्तीत जास्त माहिती मिळणं आवश्यक आहे. काही ऍलर्जी असल्यास नवीन डॉक्टरांना आवर्जून सांगा.

2. दिवाळी आणि सुट्या ह्यामुळे तुचमे महत्वाचे वैद्यकीय निर्णय पुढे ढकलू नका. काही तपासण्या, डॉक्टरांच्या भेटी तसंच काही उपचार हे लवकर केल्याने फायदा होतो. त्यांच्यासाठी थोडा वेळ खर्ची पडला तरी त्यामुळे बराच त्रास वाचू शकतो. सणाच्या नावाखाली आरोग्याकडे दुर्लक्ष झाले असे व्हायला नको.

3. सुट्टीत गावी जाताना तुमची औषधं, तसंच औषधाच्या चिठ्या(प्रिस्क्रिप्शन) सोबत घेऊन जा. नेहमीची औषधं घ्यायची राहून गेल्यामुळे कधीकधी गंभीर त्रास होऊ शकतो. उदा: मधुमेहाची औषधं न घेतल्यामुळे एका दिवसातही रक्तातील  साखर अनियंत्रित होऊ शकते. बाहेरगावी तुमची नेहमीची औषधं मिळण्यास त्रास होऊ शकतो. अशा वेळी औषधं आणि प्रिस्क्रिप्शन सोबत असणं उपयोगी पडते. पर्यायी औषधं घेणं सुद्धा यामुळे सोपं होतं.

4.डायबेटिसच्या पेशंटना ह्या काळात आहाराविषयी जास्त जागरूक राहण्याची गरज असते. गोड पदार्थांशिवाय इतर पदार्थही जास्त कॅलरी असलेले असू शकतात. हे पदार्थ टाळावे. वजन वाढणे आणि डायबेटिस अनियंत्रित होणे हे वाईट. आपण आपल्या आजूबाच्या मधुमेही रुग्णांना खाण्यासाठीआग्रह करू नये. त्यांची पथ्ये पाळण्यासाठी मदत करावी. सणाच्या काळातही मधुमेहींनी आहाराची पथ्ये आणि व्यायाम नेहमीसारखाच ठेवावा. मधुमेहाशिवाय लठ्ठपणा, हृदयविकार इत्यादी आजारांमध्ये आहाराची पथ्ये पाळणाऱ्यांसाठी हा परीक्षेचा काळ असतो.

5. दम्याच्या बऱ्याचशा पेशन्टना ह्या काळात त्रास होतो. वातावरणातला बदल तसेच फटाक्यांमुळे होणारा धूर ह्याने दम्याची उबळ येऊ शकते. धुरापासून दूर राहून प्रतिबंध होण्यास मदत होते. त्याचप्रमाणे दम्याची औषधे सुरु करून दमा नियंत्रणात आणल्यास उबळ येण्याची शक्यता/भरती करावं लागण्याची शक्यता कमी होते.

6.फटाक्यांनी होणाऱ्या दुर्घटना टाळता येण्यासारख्या असतात. लहान मुलांनी फटाके उडवताना मोठ्यांनी सोबत असणे आवश्यक आहे. अशा वेळी मोठ्यांनी पूर्ण लक्ष (मोबाईल मध्ये लक्ष न ठेवता) मुलांकडे ठेवावे. अशा वेळी फटाके काळजीपूर्वक कसे उडवायचे व काय करू नये हे मुलांना सांगावे. फटाक्यांमुळे होणाऱ्या अपघाताने मुलांच्या पुढील आयुष्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतात. रुग्ण , जेष्ठ नागरिक व लहान मुले ह्यांना मोठ्या आवाजाच्या फटाक्यांमुळे खूप त्रास होतो. त्यांना त्रास होऊ नये ही आपली जबाबदारी आहे हे मुलांना समजावणे व ह्या जाबाबदारीत त्यांना सहभागी करणे ह्याची आपल्याला एक संधी ह्यावेळी मिळते. सुरक्षित पद्धतीने आगपेटी व दिवे कसे वापरायचे हे लहान मुलांना व्यवस्थित शिकवणे सुद्धा आवश्यक आहे.

डॉ विनायक हिंगणे

डॉ रेणुका हिंगणे