बिईंग मॉर्टल : डॉ अतुल गावंडे

IMG_20170730_191402_998.jpg

बिईंग मॉर्टल हे अतुल गावंडे ह्यांचं पुस्तक नुकतंच वाचून संपलं. पुस्तकात म्हातारपण आणि मृत्यु हे दुर्लक्षित मुद्दे खूप सुरेख हाताळलेले आहेत. ‘म्हातारपण कसं सुखकर करायचं आणि मृत्यूला कसं सामोरं जायचं’ ह्याचे सोपे उपाय आणि तत्वज्ञानाचा भडिमार असलेले व्हाट्सएपचे मॅसेज वाचून कंटाळले असाल तर हे पुस्तक एक पर्वणी आहे. मला बऱ्याच लोकांनी हे पुस्तक सुचवलं होतं. त्यांच्याशी ह्या पुस्तकसंबंधी गप्पा म्हणून हा लेख. ज्यांनी पुस्तक वाचलं नसेल त्यांनी रिव्ह्यू समजावा.

म्हातारपण आणि मृत्यू ह्या दोन्हीविषयी आपल्याला भीती असते. कदाचित त्यामुळे आपण म्हातारपण आणि मृत्यू ह्या दोन्ही विषयांकडे उदासीन असतो (कलेच्या बाबतीत हे नेमकं उलटं आहे. म्हातारपण आणि मृत्यू कला व साहित्यात प्रकर्षाने दिसतात). अतुल गावंडे ह्यांनी वाढत्या वयाचे आणि अटळ मृत्यूचे आपल्याला भेडसावणारे मुद्दे स्पष्टपणे पण हळुवार मांडले आहेत. शास्त्रीय अभ्यासांचे दाखले आणि आकडेवारी देत मांडलेली माहिती आपल्याला विचार करायला भाग पाडते आणि सोबतच अनावश्यक भीती सुद्धा कमी करते. त्यामुळे स्वतःच्या म्हातारपणाचे काल्पनिक चित्र समोर उभं राहण्याऐवजी आपलं लक्ष महत्वाच्या मुद्यांकडे ओढल्या जातं. आपलं वय वाढतं म्हणजे नेमकं काय होतं हे समजून घेणं आपल्यासाठी खूप आवश्यक आहे. आपण तरुणपणी स्वतंत्र असतो.आयुष्य आपण आपल्या मनासारखं जगू शकतो. पण वयानुसार शरीरात बदल घडतात आणि शारीरिक बंधनं यायला लागतात. आपल्या शारीरिक आणि सामाजिक गरजा बदलू लागतात. वृद्धापकाळात मदत करणारी जेरीयाट्रिक मेडिसिन ही वेगळी शाखा त्यामुळे कशी महत्वाची आहे यावर डॉक्टर गावंडे प्रकाश टाकतात. वयस्कर पेशंटच्या आजारावर उपचार करताना त्यांचा सगळ्या कोनातून विचार केल्यास त्याचा पेशंटला किती फायदा होऊ शकतो ह्याची उदाहरणं बघायला मिळतात. ह्याशिवाय आजकालचं म्हातारपण हे कसं वेगळं आहे ह्याचीही चर्चा पुस्तकात आहे. आधुनिक उपचारांनी आपलं आयुष्यमान वाढलं आहे आणि त्यासोबत बरेच नवीन प्रश्नही. ह्यातील काही प्रश्न वैद्यकशास्त्र सोडवू शकते पण बरेच प्रश्न सोडवण्यासाठी आणखी सखोल विचाराची गरज आहे. विचारांचा हा धागा पुढे नेताना लेखक आपल्याला वृद्धांचा मानसिक दृष्टिकोन समजून घ्यायला मदत करतात. शारीरिक अडचणीपेक्षा जास्त त्रास हा त्या अडचणींमुळे येणाऱ्या परावलंबनातून येतो. आपल्या रोजच्या कामांमध्ये आपण दुसऱ्यावर अवलंबून आहोत ही भावना किती मोठा परिणाम करू शकते ह्याची चर्चा वाचताना आपल्याला वयस्कर लोकांचा दृष्टिकोन समजायला लागतो. शारीरिक बंधनं तर वयानुसार वाढतच असतात पण वृद्धांची काळजी घेताना त्यांच्यावर आपण अधिक बंधन घालतो. ते सुरक्षित रहावेत व त्यांना आणखी त्रास होऊ नये म्हणूनच आपण हे करत असतो. ह्याचं उत्तम उदाहरण म्हणजे एखादी म्हातारी व्यक्ती वारंवार पडू नये म्हणून तिला चालायला बंधन घालून व्हीलचेअर वापरायला सांगणे. आपला चांगुलपणा सुद्धा त्यांच्यासाठी पारतंत्र्य होऊन जातं! आपला दृष्टिकोन कसा असतो ह्याचा सारांश सांगणारं पुस्तकातील एक वाक्य माझं फेव्हरेट आहे.“We want autonomy for ourselves and safety for those we love”.

आपल्याला स्वतः साठी स्वातंत्र्य आणि आपल्या प्रियजनांसाठी सुरक्षितता हवी असते. एका वयानंतर तरुण पिढीला त्यांच्या मोठ्या पिढीतील लोकांसाठी निर्णय घ्यावे लागतात. ते निर्णय घेताना आपण जर ही गोष्ट लक्षात ठेवली तर किती अनावश्यक त्रास वाचेल!

आपल्या आणि मोठ्या पिढीतला दृष्टिकोणातला एक मोठा फरक डॉक्टर गावंडे फार छान मांडतात.साधारण मोठ्या पिढीतील लोक हे अल्पसंतुष्ट आणि समाधानी असतात. त्यांच्या आकांक्षा कमी असतात. ते परिवार आणि जवळच्या मंडळीत रमतात. त्यांच्या सुखाच्या कल्पना छोट्या असतात. रुटीन मध्येही त्यांना आनंद मिळतो. ह्याउलट तरुण पिढीला मोठ्या आकांक्षा असतात. त्यांना नवीन गॊष्टींची आणि नवीन लोकांना भेटायची आवड असते. हा फरक वयानुसार न येता आपल्या हाती किती वेळ शिल्लक आहे ह्या जाणिवेतून येतो. गंभीर आजार असलेल्या तरुण लोकांच्या आवडीनिवडी ह्या सुद्धा वृद्ध लोकांसारख्या असतात असं अभ्यासात दिसलं आहे. त्यामुळे तरुण पिढी आपल्या वडीलधाऱ्यांसाठी सुखाची कल्पना करते ती बरेचदा चुकीची ठरते.आपण आपल्या वडीलधाऱ्यांसाठी काही निवडताना लक्षात ठेवण्यासारखी ही आणखी एक गोष्ट.

वैद्यकीय उपचार आणि अमेरिकेतील यंत्रणा ह्या वृद्ध व्यक्तीच्या सुरक्षिततेचा विचार करताना त्यांच्या स्वायत्ततेचा पूर्ण विचार करत नाहीत आणि त्यातून कसे बिकट प्रश्न निर्माण होतात ह्याचं वर्णन वाचण्यासारखं आहे. अमेरिकन समाज आणि त्यांची सामाजिक यंत्रणा आपल्यापेक्षा बरीच वेगळी आहे. परिवारातील मुले सुजाण झाली की घराबाहेर पडतात. लोक म्हातारपणात एकटे सगळं सांभाळतात. हळूहळू इतरांची आणि मुलांची मदत घ्यावी लागते. जेव्हा स्वंतत्र राहणं अशक्य होतं तेव्हा वैद्यकीय सेवा असलेल्या नर्सिंग होम सारख्या संस्था असतात. पुस्तकातील बराचसा भाग ह्या संस्थांचं स्वरूप आणि त्यांच्या समस्यांची चर्चा करतो. आपल्या कडे संस्थांची अमेरिकेसारखी यंत्रणा नाही तरीही सगळेच मुद्दे आणि चर्चा आपल्याला जवळची वाटते. ह्याचं कारण माझ्यामते असं आहे की आपण घरी सुद्धा वृद्ध व्यक्तींची काळजी घेताना सारख्याच चुका करतो. त्यांना काय हवंय , त्यांच्या स्वातंत्र्यावर आपल्या निर्णयांची गदा तर येत नाही ना , उपचारांमुळे फायदा होण्यापेक्षा त्रास तर होत नाही ना ह्याबद्दल आपल्याला अंतर्मुख करणारं हे पुस्तक आहे.

पुढे अमेरिकेतील वृद्धांच्या सेवेत आणि संस्थांमध्ये झालेले सकारात्मक प्रयोगांबद्दल चर्चा आहे. सुरक्षित आणि पुरेसे उपचार वृद्धांची स्वायत्तता अबाधित राखूनही देता येते हे सिद्ध करणारे प्रयोग मस्त आहेत. निराश आणि विरागी वृद्धांच्या आयुष्यात आनंद आणि नवचैतन्य आणणाऱ्या व्यक्ती खरंच प्रेरणादायी आहेत. आपल्या भारतीय समाजात ह्यातील काही प्रयोग नक्कीच उपयोगी पडतील. आपल्याघरी वडीलधाऱ्यांची काळजी घेताना आपल्याला ह्यातील काही कल्पना आणि तत्व नक्कीच वापरता येतील.

पुस्तकातील अमेरिकी यंत्रणा आणि युके मधील मी बघितलेली वृद्धांसाठी असलेली यंत्रणा बघितली की भारतातील परिस्थिती किती कठीण आहे हे कळते. वृद्धांची काळजी घरातच परिवाराच्या मदतीने केल्या जाते. भारतासाठी हा पर्याय सगळ्यात चांगला आहे. पण गरज पडल्यास दुसरा पर्याय शोधणे खूप कठीण जाते. काही वृद्ध मंडळींना जवळचा परिवार नसतो. बरेचदा वृद्ध मंडळींना त्यांच्या आयुष्यभर ओळखीचा गोतावळा सोडून मुलांकडे अनोळखी ठिकाणी जावं लागतं. त्यांना ते नको असतं. काहींना आपल्या परिवारावर सुद्धा अवलंबून रहायचं नसतं. काही वेळेस आर्थिक प्रश्न असतात. अशा वेळी वृद्धांना दुसरा सोयीस्कर आणि सुरक्षित पर्यायच नसतो. माझ्या बऱ्याचशा पेशंटशी बोलून मला वरील प्रश्न समजले. म्हातारपणाचे अनेक अनुत्तरित प्रश्न आहेत. परिवाराबाहेर आणि परिवारातही आपली बरीचशी म्हातारी मंडळी असुरक्षित आहेत. घरी मारहाण होणारे आणि दुर्लक्षित असेही काही वृद्ध असतात. आपल्याकडे वृद्धांच्या सुरक्षिततेवर व संस्थांवर लक्ष ठेवणारी यंत्रणाच नाही. बिईंग मोर्टल वाचल्यावर ही कमतरता अधिकच अधोरेखित होते. ह्यावर मोठ्या पातळीवर यंत्रणा होईल तेव्हा होईल पण आपण सोसायटी आणि कॉलनी च्या पातळीवर प्रयत्न करून आपल्या मोठ्या पिढीचं आयुष्य सोपं करू शकतो.

बिईंग मॉर्टल मधील पुढचा भाग हा बऱ्या न होऊ शकणाऱ्या आजारांनी शेवटच्या घटका मोजणाऱ्या पेशंट बद्दल आहे. उपचारांची लढाई कितपत लढायची आणि कुठे थांबवायची हा खूपच कठीण प्रश्न असतो. त्यातही पेशंट आणि नातेवाईक ह्याची उद्दिष्ट वेगवेगळी असतात. दृष्टिकोन वेगवेगळे असतात. ह्या सगळ्यात उपचारांची मदत होण्याऐवजी त्यांचा त्रासच जास्त होण्याची शक्यता असते. ह्या कठीण परिस्थितीत पेशंटची आणि नातेवाईकांची मानसिकता कशी असते, डॉक्टर काय विचार करतात ह्याविषयी डॉक्टर गावंडे बोलतात. त्यांचे वडील आजारी पडल्यावर ते स्वतः नातेवाईकांच्या भूमिकेत गेले. डॉक्टर म्हणून ते त्यांच्या मरणासन्न रुग्णांवर उपचार करत होतेच. दोन्ही भूमिकांमधून त्यांना काय शिकायला मिळालं ते त्यांनी प्रामाणिकपणे मांडलं आहे. पेशंटच्याआजाराची गंभीरता त्यांना कळली आहे का? मृत्यूची शक्यता त्यांना कळली आहे का? शेवटच्या काळात त्यांच्या काय इच्छा आणि उद्दिष्ट आहेत? त्यांना कितपत त्रासदायक उपचार चालतील? अशा कठीण विषयांवर बोलण्याचे खूप फायदे होतात. आपल्याकडे कमी काळ उरला आहे ही जाणीव झाल्यावर पेशंट तो वेळ त्यांच्यासाठी महत्वाच्या कामी आणू शकतात. कुठलाही मृत्यू हा दुःखदायकच असतो पण त्यातही काही सकारात्मक शोधण्याचा प्रयत्न पेशंट आणि नातेवाईक करतात. त्यांच्याकडून ही संधी हिरावल्या जाऊ नये म्हणून वरवर कठीण व क्रूर वाटणारी चर्चा व्हायलाच हवी. कॅन्सर किंवा जीवघेण्या आजारांवर उपचार करताना पालिएटिव्ह केअरची खूप मदत होते. ह्या उपचाराचा मुख्य हेतू हा आजार बरा करणे नसून रुग्णाला होणारे वेगवेगळे त्रास कमी करणे हा असतो. अशा पालिएटिव्ह उपचारांनी पेशंटसाठी अंत कमी त्रासदायक होतो. नातेवाईक दुःखाला सामोरे जाताना जास्त तयार असतात. शेवटच्या काळात बरेचदा केमोथेरपी सारख्या उपचारांपेक्षा हे उपचार पेशंटसाठी उपयोगी ठरतात. राजेश खन्ना ‘आनंद’ चित्रपटात म्हणतो ना की ‘आदमी की जिंदगी लंबी नही बडी होनी चाहीए’ त्यासारखं पेशंटचा शेवटचा काळ लांबविण्यापेक्षा तो अधिक अर्थपूर्ण करण्याकडे पालिएटिव्ह केअर चा कल असतो. अमेरिकेत आणि युके सारख्या देशात हॉस्पिस ह्या संस्था मरणासन्न लोकांनां पालिएटिव्ह केअर ची मदत करतात. त्यामुळे मृत्यूच्या वेळी पेशंटला सेवा आणि नातेवाईकांना वैद्यकीय मार्गदर्शन मिळत राहते. शेवटच्या वेळी हॉस्पिटलला न्यायची धावपळ आणि मानसिक त्रास कमी होतो. ह्याबद्दल डॉ गावंडे त्यांचा स्वतःचा अनुभव सांगतात. हे सगळे अनुभव आणि लोकांच्या गोष्टी वाचून मला स्वतःच्या प्रॅक्टिस मधील रोजचे प्रश्न दिसले. त्यांच्याकडे बघण्याचे काही नवीन दृष्टिकोनही दिसले. वैद्यकीय क्षेत्रात नसलेल्या व्यक्तींनाही हे प्रश्न जवळचे वाटतील.

मृत्यू आणि म्हातारपण याबद्दल डॉक्टर गावंडे आपल्याला विचार करायला भाग पाडतात. शास्त्रीय माहिती आणि त्यांचे अनुभव आपल्या समोर ठेवतात. कुठलेही ढोबळ सल्ले न देता हे पुस्तक बरंच काही शिकवून जातं.

डॉ विनायक हिंगणे

प्रोस्टेट

images-8

 

 

एका सार्वजनिक ठिकाणी शेजारी उभ्या असलेल्या दोन काकांचा संवाद कानावर पडला.

पहिले काका: काय पंचाईत आहे राव. लघवीला जायची काही सोय नाही इथे.
दुसरे काका: इथेच काय सगळीकडेच बोंबाबोंब आहे. आता काय रस्त्यावर सू करायची काय !
पहिले काका: पण आजकाल बरेचदा नाईलाज होतो. जोरात लघवी येते आणि लवकर गेलो नाही तर लघवी अडकायला होते.
दुसरे काका: प्रोस्टेट का?
पहिले काका: हो. डॉक्टरनी सोनोग्राफी करायला सांगितलं आणि त्यात कळलं.
दुसरे काका: ह्या वयात होतंच म्हणे. मलापण आहे. पब्लिक टायलेटची जरा सोय झाली तर आपल्यासारख्या म्हाताऱ्यांचं किती बरं होईल!

दोन समदुःखी काकांचा संवाद ऐकून जाणवलं की सार्वजनिक स्वच्छतागृहांचा अभाव हा आजही मोठा प्रश्न आहे. खासकरून बायका आणि प्रोस्टेट चे पेशन्ट ह्यांना खूपच त्रास होतो. प्रोस्टेटचे पेशन्ट अशा त्रासामुळे सार्वजनिक ठिकाणी जायचं टाळायला लागतात. सारखा लघवीला जातो म्हणून लोक काय विचार करतील असं त्यांना वाटायला लागतं. नकारात्मक विचार आणि नैराश्यही येतं. प्रोस्टेट मूळे होणारे लघवीचे त्रास हे फक्त शारीरिक नसून त्यामुळे होणारी मानसिक कुचम्बना आणि सामाजिक जीवनावर होणारे परिणाम बघता मला ह्या आजाराकडे गंभीरतेने बघावं असं वाटतं.

प्रोस्टेट म्हणजे काय?

प्रोस्टेट ग्रंथी किंवा गाठ ही सगळ्या पुरुषांमध्ये असते. शास्त्रीय मराठीत त्याला पुरःस्थ ग्रंथी म्हणतात. लघवीच्या पिशवीच्या तोंडाशी (म्हणजे लघवीची पिशवी लघवीच्या नळीला जिथे जोडलेली असते तिथे) ही ग्रंथी किंवा गाठ असते. काही रसायने व हार्मोन्स तयार करणे हे प्रोस्टेट चे काम असते. वाढत्या वयासोबत ही गाठ थोडी मोठी होते. काही लोकांमध्ये ती जास्तच मोठी होते. ह्याला इंग्रजी मध्ये Benign Hyperplasia of Prostate म्हणतात. किंवा मराठीत प्रोस्टेटची गाठ वाढली असं म्हणतात. ही गाठ मोठी झाली तर लघवी पिशवीतून बाहेर येताना अडथळा येतो. (प्रोस्टेटची संरचना दाखवणारा छोटा व्हिडीओ जोडतो आहे)

प्रोस्टेटची लक्षणं:
प्रोस्टेट वाढली की लघवीला अडथळा येतो व पुढील लक्षणं दिसतात
लघवी अडकल्या सारखी होणे, हळूहळू होणे
लघवीला ताण करावा लागणे
लघवीला घाई होणे
वारंवार लागावी लागणे
रात्री लघवीला जावे लागणे
लघवीला गेल्यावर लगेच लघवी न होणे
लघवी तुंबून राहणे
लघवी झाल्यावरही लघवी थेंब थेंब होणे

लघवी तुंबल्यामुळे किडनीचे काम कमी होणे किंवा वारंवार इन्फेक्शन (जंतू संसर्ग) होणे इत्यादी त्रास होऊ शकतात.
प्रोस्टेटची गाठ वरून तपासता येत नाही. गुद्द्वारातून  बोट घालून ती तपासतात (रेक्टल तपासणी).

काही चाचण्या करण्याची गरज असते का?
डॉक्टर प्रोस्टेटची लक्षणं दिसली तर सोनोग्राफी करायला सांगतात. सोनोग्राफी मध्ये प्रोस्टेटचा आकार किती वाढला आहे व कुठला भाग वाढला आहे इत्यादी आपल्याला कळतं. त्याचप्रमाणे लघवी केल्यावर पूर्ण लघवी मोकळी होते का किंवा काही लघवी तुंबून राहते का अशी माहिती सुद्धा मिळते. पी एस ए (PSA) नावाची एक रक्ताची चाचणी डॉक्टर करायला सांगतात. प्रोस्टेट ग्रंथीमध्ये कॅन्सर ची शक्यता तपासून बघण्यासाठी ही चाचणी केली जाते. जर कॅन्सर ची शक्यता वाटली तर इतर तपासण्या केल्या जातात.
युरोफ्लोमेट्री नावाची एक तपासणी युरोलॉजिस्ट(किडनी व मूत्रमार्गाचे सर्जन) करतात. ह्या तपासणी मध्ये लघवीच्या मार्गात कितपत अडथळा आहे, लघवीच्या पिशवीची ताकद कशी आहे इत्यादी माहिती मिळते.
प्रोस्टेटसाठी उपचार करताना ह्या सगळ्या माहितीचा फायदा होतो. ह्याशिवाय नेहमीच्या रक्त लघवीच्या चाचण्या इतर काही त्रास नाही ना हे बघण्यासाठी डॉक्टर करून घेतात.

प्रोस्टेट गाठ/ग्रंथी वाढणे आणि प्रोस्टेट चा कॅन्सर ह्यात फरक आहे.
प्रोस्टेट ची गाठ वाढणे किंवा Benign Hyperplasia of Prostate ह्यात होणारी प्रोस्टेटची वाढ ही कॅन्सरच्या वाढीपेक्षा वेगळी असते. ह्यामुळे गाठ फक्त मोठी होते. त्यामुळे लघवीचा त्रास होतो पण ही गाठ कॅन्सर सारखी पसरत नाही. Benign चा अर्थ ‘जीवघेणी नसलेली’ असा घ्यावा. प्रोस्टेटच्या कॅन्सर मध्ये बरेचदा लक्षणं दिसत नाही.कधी कधी लघवीच्या त्रासा सोबतच वजन कमी होणे, पाठदुखी , कंबरदुखीइत्यादी लक्षणं कॅन्सर मध्ये दिसू शकतात. जवळच्या नातेवाईकांना प्रोस्टेट कॅन्सर असल्यास ती माहिती डॉक्टरांना सांगावी.  तुमचे डॉक्टर प्रोस्टेटच्या कॅन्सर ची शक्यता पडताळून त्यानुसार काय काय तपासण्या करायच्या ते सांगतात.

प्रोस्टेट ग्रंथी वाढल्यास त्याचा उपचार काय?
प्रोस्टेट गाठ वाढल्यास (Benign Hyperplasia of Prostate) साठी औषध गोळ्या देण्यात येतात. अल्फा ब्लॉकर नावाच्या गटातील औषधे (उदा: टॅमसुलोसिन) किंवा फिनास्टेराइड सारखी औषधे प्रोस्टेट चा आकार कमी करण्यासाठी मदत करतात. ह्या औषधांनी लघवीला होणारा त्रास कमी होतो. तुमचे डॉक्टर तुम्हाला योग्य असलेलं औषध त्याचे फायदे आणि तोटे समजावून सुरु करतात. वर सांगितल्या प्रमाणे इतर तापासण्यानी मिळालेल्या माहितीवरून व गोळ्यांनी कितपत फरक पडतो ह्यावरून शस्त्रक्रिया (सर्जरी) करायची गरज आहे का हे ठरवण्यात येते.
शस्त्रक्रिया ही दोन प्रकारची असते. एक म्हणजे पोटावर काप देऊन प्रोस्टेट ग्रंथी पर्यंत पोहोचून ती काढल्या जाते. ही शस्त्रक्रिया कमी प्रमाणात केल्या जाते. नेहमीची /रूढलेली पद्धत म्हणजे लघवीच्या नळीतून दुर्बीण (स्कोप) टाकून प्रोस्टेटची ग्रंथी खरवडून काढल्या जाते. ह्या शस्त्रक्रियेचा उद्देश लघवी मोकळी व्हावी व लक्षणं कमी व्हावी असा असतो. क्वचित ही शस्त्रक्रिया झाल्यावर प्रोस्टेट ग्रंथी परत वाढू शकते. काही  वेळेस लघवीचा मार्ग अरुंद होऊ शकतो. शस्त्रक्रिये नंतर लघवीचे नियंत्रण बिघडण्याची शक्यता अगदी क्वचितच असते. कुठल्याही शस्त्रक्रियेत काही धोके असतात तसेच ते या दोन्ही शस्त्रक्रिये मध्ये सुद्धा असतात. चांगला सर्जन आणि अनुभवी चमू असल्यास हे धोके कमी होतात.
काही रुग्णांमध्ये काही कारणास्तव शस्त्रक्रिया करू शकत नाही. अशा वेळी तसेच अचानक लघवी तुंबल्यास लघवीची नळी(कॅथेटर) लावतात. हे कॅथेटर तात्पुरते किंवा खूप दिवसांसाठी सुद्धा लावता येते.

वरील उपचारांपैकी तुमच्यासाठी योग्य उपचार कुठला हे ठरवून त्रासापासून सुटका होऊ शकते. त्रास सहन करण्याऐवजी डॉक्टरांना भेटा.

 

 

आरोग्यदायी दिवाळी! आनंदी दिवाळी!

fb_img_1457626297506

आपली दिवाळी आरोग्यदायी व आनंदाची जावो. दिवाळीच्या हार्दिक शुभेच्छा! या वर्षी माझ्या पेशन्ट साठी दिवाळीनिमित्त काही वैद्यकीय सल्ले .

1. दिवाळीत तुमचे नेहमीचे डॉक्टर सुट्टीवर जाण्याची शक्यता असते. पर्यायी डॉक्टरांना भेटण्याची गरज पडल्यास पेशन्टची सगळी वैद्यकीय कागदपत्रं, रिपोर्ट आणि औषधं सोबत घेऊन जा. नवीन डॉक्टरांना पेशन्टची जास्तीत जास्त माहिती मिळणं आवश्यक आहे. काही ऍलर्जी असल्यास नवीन डॉक्टरांना आवर्जून सांगा.

2. दिवाळी आणि सुट्या ह्यामुळे तुचमे महत्वाचे वैद्यकीय निर्णय पुढे ढकलू नका. काही तपासण्या, डॉक्टरांच्या भेटी तसंच काही उपचार हे लवकर केल्याने फायदा होतो. त्यांच्यासाठी थोडा वेळ खर्ची पडला तरी त्यामुळे बराच त्रास वाचू शकतो. सणाच्या नावाखाली आरोग्याकडे दुर्लक्ष झाले असे व्हायला नको.

3. सुट्टीत गावी जाताना तुमची औषधं, तसंच औषधाच्या चिठ्या(प्रिस्क्रिप्शन) सोबत घेऊन जा. नेहमीची औषधं घ्यायची राहून गेल्यामुळे कधीकधी गंभीर त्रास होऊ शकतो. उदा: मधुमेहाची औषधं न घेतल्यामुळे एका दिवसातही रक्तातील  साखर अनियंत्रित होऊ शकते. बाहेरगावी तुमची नेहमीची औषधं मिळण्यास त्रास होऊ शकतो. अशा वेळी औषधं आणि प्रिस्क्रिप्शन सोबत असणं उपयोगी पडते. पर्यायी औषधं घेणं सुद्धा यामुळे सोपं होतं.

4.डायबेटिसच्या पेशंटना ह्या काळात आहाराविषयी जास्त जागरूक राहण्याची गरज असते. गोड पदार्थांशिवाय इतर पदार्थही जास्त कॅलरी असलेले असू शकतात. हे पदार्थ टाळावे. वजन वाढणे आणि डायबेटिस अनियंत्रित होणे हे वाईट. आपण आपल्या आजूबाच्या मधुमेही रुग्णांना खाण्यासाठीआग्रह करू नये. त्यांची पथ्ये पाळण्यासाठी मदत करावी. सणाच्या काळातही मधुमेहींनी आहाराची पथ्ये आणि व्यायाम नेहमीसारखाच ठेवावा. मधुमेहाशिवाय लठ्ठपणा, हृदयविकार इत्यादी आजारांमध्ये आहाराची पथ्ये पाळणाऱ्यांसाठी हा परीक्षेचा काळ असतो.

5. दम्याच्या बऱ्याचशा पेशन्टना ह्या काळात त्रास होतो. वातावरणातला बदल तसेच फटाक्यांमुळे होणारा धूर ह्याने दम्याची उबळ येऊ शकते. धुरापासून दूर राहून प्रतिबंध होण्यास मदत होते. त्याचप्रमाणे दम्याची औषधे सुरु करून दमा नियंत्रणात आणल्यास उबळ येण्याची शक्यता/भरती करावं लागण्याची शक्यता कमी होते.

6.फटाक्यांनी होणाऱ्या दुर्घटना टाळता येण्यासारख्या असतात. लहान मुलांनी फटाके उडवताना मोठ्यांनी सोबत असणे आवश्यक आहे. अशा वेळी मोठ्यांनी पूर्ण लक्ष (मोबाईल मध्ये लक्ष न ठेवता) मुलांकडे ठेवावे. अशा वेळी फटाके काळजीपूर्वक कसे उडवायचे व काय करू नये हे मुलांना सांगावे. फटाक्यांमुळे होणाऱ्या अपघाताने मुलांच्या पुढील आयुष्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतात. रुग्ण , जेष्ठ नागरिक व लहान मुले ह्यांना मोठ्या आवाजाच्या फटाक्यांमुळे खूप त्रास होतो. त्यांना त्रास होऊ नये ही आपली जबाबदारी आहे हे मुलांना समजावणे व ह्या जाबाबदारीत त्यांना सहभागी करणे ह्याची आपल्याला एक संधी ह्यावेळी मिळते. सुरक्षित पद्धतीने आगपेटी व दिवे कसे वापरायचे हे लहान मुलांना व्यवस्थित शिकवणे सुद्धा आवश्यक आहे.

डॉ विनायक हिंगणे

डॉ रेणुका हिंगणे

तापाबद्दल बरेच काही

IMG_20160413_072112
ताप हा आजार नसून आजाराचे एक  लक्षण आहे . पण बरेचदा आपण तापालाच आजार म्हणतो.त्याचे कारणही तसेच आहे . रुग्णासाठी तापच त्रासदायक असतो व ताप कमी झाल्याशिवाय रुग्णाला बरे वाटत नाही . ताप बरा होणे हे बरेचदा आजारातून बरे होण्याचे लक्षणही असते. त्याचप्रमाणे ताप बरा न होणे हे बरेचदा आजार बरा न होण्याचे लक्षणही असू शकते . ताप येण्याची बरीच कारणे आहेत व त्यातील काही गंभीर असतात. त्यामुळे ताप हा सगळ्यांच्या काळजीचा विषय असतो.आज आपण तापाविषयी व तापाच्या काही महत्वाच्या कारणा विषयी चर्चा करूया .

ताप म्हणजे काय?

ताप म्हणजे शरीराचे तापमान नेहमीच्या तापमानापेक्षा वाढणे. निरोगी व्यक्तीच्या शरीराचे तापमान हे सकाळी ९८.९  पेक्षा कमी असते तर संध्याकाळी तापमान ९९. ९ पेक्षा कमी असते. शरीराचे तापमान ह्यापेक्षा जास्त वाढल्यास आपण त्याला ताप म्हणतो .काही वेळेस रुग्णाला ताप नसताना सुद्धा कसकस जाणवते किंवा ताप आल्यासारखे वाटते . अशा वेळी तापमानाची नोंद ठेवलेली असल्यास निदान करणे सोपे होते. तापातील चढ उतारांची ठेवण ह्यावरून सुद्धा बरेचदा आजाराचे निदान होण्यास मदत होते . म्हणून प्रत्येक घरात थर्मामीटर (तापमापक) असणे आवश्यक आहे . व ताप आल्यावर त्याची नोंद ठेवणे आवश्यक आहे . आजकाल वापरायला सोपे असे थर्मामीटर मिळतात . बगलेमध्ये त्वचेच्या संपर्कात ठेऊन किंवा तोंडात जिभेखाली थर्मामीटर ठेऊन तापमान मोजता येते. बगलेमधे तापमान तोंडातील साधारणतः अर्धा ते एक अंश कमी दिसू शकते . एखादा गरम पदार्थ घेतल्यास लगेच तोंडातील तापमान घेणे टाळावे . ५ वर्षाखालील मुलांमध्ये बगलेतील तापमान घेतात व तोंडातील तापमान घेणे टाळतात .

तापाची कारणे
ताप येण्याची खूप कारणे आहेत . पण नेहमी दिसणारी व महत्वाची काही कारणे आज आपण समजून घेऊ . शरीरामधे जन्तुप्रादुर्भाव किंवा इन्फेक्शन झाल्यास ताप येऊ शकतो . हे इन्फेक्शन वायरस(विषाणू) , जीवाणू किंवा इतर जंतू मुळे होऊ शकते . सर्दी पडसे किंवा त्वचे वरील फोड ह्यासारखी इन्फेक्शन कमी काळजीची असतात तर काही इन्फ़ेक्शन्स जसेकी न्युमोनिया ही जास्त त्रासदायक व गंभीर असतात अशावेळी तापासोबातच इतर लक्षणांकडे सुद्धा लक्ष द्यावे लागते. विशेषतः लहान मुलांमध्ये ताप असल्यास जास्त सजग असावे लागते . ३ महिन्यांपेक्षा लहान बाळांमध्ये ताप असल्यास,मोठ्या मुलांमध्ये खूप जास्त ताप असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा . मोठ्यांमध्ये सुद्धा ३ ते ४ दिवसांपेक्षा जास्त ताप असल्यास , ताप वाढता असल्यास , तापाबरोबर इतर धोक्याची लक्षणे असल्यास डॉक्टरांना भेटणे आवश्यक असते .
धोक्याची लक्षणे
लहान मुलांमध्ये भूक अगदी कमी होणे , लाघवी कमी होणे , मुल मलूल होणे व सारखे झोपणे , श्वास जोरात चालणे  दम लागणे , मुल सतत रडणे इत्यादी लक्षणे धोक्याची समजली जातात. मोठ्यांमध्ये सुद्धा धाप लागणे, चक्कर येणे , अतिशय गुंगी येणे , फिट येणे इत्यादी लक्षणे धोक्याची समजली जातात . तपासोबातच इतर लक्षणे जसे पोट दुखणे , खूप जुलाब व उलट्या होणे , तीव्र डोकेदुखी , लघवी न होणे असे दिसल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य. वयस्कर व्यक्तींमध्ये ताप फार तीव्र नसला तरीही वरील लक्षणे  शकतात . अशा वेळी तापाच्या सौम्यतेवर न जाता इतर लक्षणांच्या तीव्रतेवर उपाय करणे योग्य ठरते . या  विरुद्ध सर्दी पडसे  किंवा साध्या फ्लू मुले येणारा ताप हा दोन ते तीन दिवसात आपोआप जातो . ताप कमी करण्यासाठी पॅरासिटामॉल हे औषध पुरेसे असते. अशा वेळी फारशा तपासण्याही कराव्या लागत नाहीत .
शरीराच्या वेगवेगळ्या भागात इन्फेक्शन झाल्यास तापासोबतच वेगवेगळी लक्षणे दिसतात. लघवीला जळजळ होणे  व वारंवार लघवीला होणे अशी लक्षणे तपासोबत असल्यास डॉक्टर लघवी तपासायला सांगतात . अशावेळी लघवीमध्ये इन्फेक्शन आढळल्यास प्रतिजैविक किंवा अँटीबायोटिक औषध घ्यावे लागते . अशाच प्रकारे पोटात  इन्फेक्शन होऊन जुलाब उलट्या व ताप येऊ शकतो . अशा वेळी सुद्धा  डॉक्टर नीट तपासणी करून प्रतिजैविक औषध द्यायचे का ते ठरवतात . फुफ्फुसात इन्फेक्शन झाल्यास त्याला आपण न्युमोनिया म्हणतो . अशा वेळेस रुग्णाला तपासोबत खोकला येतो,बेडका/कफ पडतो व दम लागतो . मेंदू व त्याचा आवरणामध्ये इन्फेक्शन झाल्यास तीव्र डोकेदुखी , फिट येणे , अतिशय गुंगी येणे , उलट्या होणे इत्यादी लक्षणे दिसतात . हा आजार  अतिशयगंभीर असतो. ह्याशिवाय शरीरावर गळू होणे हा सुद्धा इन्फेक्शन चा प्रकार आहे. शरीरांवरील जखमांमध्ये इन्फेक्शन होण्याची बरीच शक्यता असते. त्यामुळे  जखमांकडे विशेषलक्ष देण्याची गरज असते. अस्वच्छ जखमांमुळे धनुर्वात व ग्यास गँगरीन सारखे आजार होण्याचीही भीती असते.काही वेळेस शरीरातील एका भागात किंवा एखाद्या अवयवात  असलेले इन्फेक्शन रक्तातही पसरते व त्याला सेप्सिस असे म्हणतात . असे झाल्यास जीवाला धोका निर्माण होतो. अशा वेळी तत्परतेने उपाय करावे लागतात.
काही इन्फेक्शन अशी असतात कि ज्यामध्ये ताप हेच मुख्य लक्षण असते व शरीराच्या कुठल्या विशिष्ठ भागात इन्फेक्शन झाल्याची चिन्हे दिसत नाहीत . डेंगूताप , मलेरिया व टायफाईड किंवा विषमज्वर हे तापाचे मुख्य आजार आहेत . ह्यापैकी डेंगू व मलेरिया हे ताप डासांमुळे पसरतात तर विषमज्वर हा दुषित अन्न किंवा पाण्यामुळे पसरतो . योग्य काळजी घेतल्यास हे आजार आपल्याला टाळता येऊ शकतात.
डेंगू :
हा आजार डेंगू वायरस मुळे होतो . साचलेल्या पण स्वच्छ पाण्यात वाढणाऱ्या डासांच्या माध्यमातून हा व्हायरस पसरतो. आजारी व्यक्तीच्या शरीरातून निरोगी व्यक्तीच्या शरीरात हा व्हायरस डासाच्या चावण्यामुळे जातो व आजाराचा प्रसार होतो . हे डास शक्यतोवर दिवसा चावतात . आजाराची पहिली लक्षणे म्हणजे तीव्र ताप येणे .  अंगदुखी,पाठदुखी व डोकेदुखी होणे . हा ताप साधारणतः ३ ते ५  असतो व  आपोआप कमी होतो . डेंगी  वायरस च्या विरूद्ध कुठलेही औषध सध्या अस्तित्वात नाही त्यामुळे तापाची औषधे व शरीरातील पाण्याचे प्रमाण नीट ठेवण्याचा प्रयत्न केल्या जातात . बऱ्याचशा रुग्णांमध्ये हे करणे पुरेसे असते . ताप गेल्यावर बऱ्याच रुग्णांना थकवा जाणवतो . काही रुग्णांमध्ये डेंगी मुळे रक्तस्त्रावाची लक्षणे व काही रुग्णांमध्ये रक्तदाब कमी होऊन व शरीरातील इतर अवयवांवर परिणाम होऊन परिस्थिती अत्यवस्थ होऊ शकते . ह्याला डेंगू शॉक सिंड्रोम असे म्हणतात. अशा रुग्णांना  अतिदक्षता विभागात ठेवण्याची गरज असते. पोटात दुखणे, वारंवार उलटी होणे, तीव्र डोकेदुखी, उभे राहिल्यावर चक्कर येणे, अंगावर पुरळ येणे किंवा चट्टे येणे, रक्तस्त्राव होणे इत्यादी लक्षणे ही धोक्याची मानली जातात. अशा रुग्णांना भरती करून त्यांच्यावर लक्ष ठेवण्याची गरज असते. योग्य उपचारांनी हे रुग्ण बरे होऊ शकतात. अशा रुग्णांवर घरगुती उपचार करण्या वेळ वाया घालवू नये. पपई चा रस किंवा तत्सम उपाय हे फारसे उपयोगी असल्याचा काही पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे त्यामध्ये वेळ दवडू नये .
या आजारापासून वाचण्यासाठी घरामध्ये पाणी साठवून ठेवताना त्यात डासाच्या अळ्या होणार नाहीत ह्याची काळजी घ्यावी. खासकरून कुलर मघे अशा डासांची उत्पत्ती होते असे दिसून येते . छोट्या भांड्यांमध्ये, पडलेल्या टायर मधे  किंवा कुंड्यांमध्ये पाणी साचून राहणार नाही ह्याची काळजी घ्यावी . डेंगू चा रुग्ण आढळल्यास तशी माहिती मुनिसिपालिटीला दिली जाते . ती दिली गेली आहे ह्याची खात्री करावी . खिडक्या व दारांना जाळी  बसवल्यास डासांपासून संरक्षण  होते . झोपताना मच्छरदानी चा वापर करावा . आपल्या घराच्या आसपास डासांचा नायनाट केल्यास डेंगू पासून बचाव होऊ शकतो.
मलेरिया / हिवताप:
मलेरिया किंवा हिवताप हा प्लास्मोडीयम ह्या जंतूंमुळे होणारा आजार आहे . त्यातही प्लास्मोडीयम वायव्याक्स व प्लास्मोडीयम फॅल्सिप्यरम ह्या दोन जातीं जास्त प्रमाणात आढळतात . मलेरिया हा सुद्धा डासांमुळे होणारा आजार आहे . डास चावल्यावर हे जंतू रुग्णाच्या शरीरात वाढतात . रुग्णाला थंडी व हुडहुडी भरून ताप येतो . तीव्र डोकेदुखी होते . काही वेळाने दरदरून घाम येउन ताप कमी होतो . थंडी व ताप येत असेल तर मलेरिया ची तपासणी केल्या जाते . खेड्यामध्ये एम पी डब्ल्यू अशी तपासणी करतात . मलेरिया मध्ये फॅल्सिप्यरम मुळे  होणारा आजार हा जास्त गंभीर असू शकतो व त्यामुळे मेंदूवर परिणाम होण्याचीही शक्यता असते . मलेरियाचा उपचार न केल्यास गुंतागुंत होऊन परिस्थिती अत्यवस्थ होण्याची शक्यता असते. परंतु वेळेत उपचार केले असता लवकर सुधारणा होते . मलेरीयासाठी चांगली औषधे उपलब्ध आहेत.  म्हणून मलेरिया चा ताप हा लवकर ओळखून त्यावर लगेच उपचार करणे आवश्यक आहे . डेंगू प्रमाणेच या आजारात सुद्धा दम लागणे , गुंगी येणे किंवा बरळणे, चक्कर येणे , पोटात दुखणे इत्यादी धोक्याची लक्षणे दिसल्यास त्वरित दवाखान्यात नेणे आवश्यक असते. या आजारापासून वाचण्यासाठी परिसराची स्वच्छता व डासांचा  नायनाट ह्या गोष्टी महत्वाच्या आहेत . डासांपासून वाचण्यासाठी वर सांगितल्याप्रमाणे जाळ्या व मच्छरदानी चा उपयोग करणे आवश्यक आहे . डेंगू व मलेरिया च्या विरोधात लसीकरण सध्या उपलब्ध नाही तरीही डासांपासून बचाव व डासांचा नायनाट करण्याचा प्रयत्न करणे हे उपाय आपण अवलंबून ह्या  आजारांपासून आपला बचाव करू शकतो .
टायफॉईड/विषमज्वर :
हा आजार साल्मोनेला नावाच्या जीवाणू मुळे होतो . दुषित पाणी किंवा अन्न पोटात गेल्यामुळे हा आजार होतो . वैयक्तिक स्वच्छता न पाळणे व बाहेरील अन्न व दुषित पाणी ह्यामुळे टायफोईड होण्याची शक्यता असते . तीव्र तापासोबत काही रुग्णांना जुलाब किंवा पोट दुखण्याचा त्रास होतो . उपचाराशिवाय हा ताप लवकर बरा होत नाही . उपचार सुरु केल्यावरही ताप कमी व्हायला ३ ते ४ दिवसांचा कालावधी लागू शकतो . उपचार न केल्यास टायफोइड गंभीर स्वरूप धरण करू शकतो. ह्या आजारात सुद्धा धोक्याची लक्षणे दिसल्यास रुग्णाला भरती करावे लागते.या आजारापासून वाचण्यासाठी टायफॉइडच्या विरोधात लस उपलब्ध आहे. तुमच्या डॉक्टरांना भेटून तुम्ही ही लस घेऊ शकता.  त्याचप्रमाणे वैयक्तिक स्वच्छता पाळणे, हात नीट  धुणे तसेच बाहेरील अन्न व पाणी टाळणे ह्याने टायफॉइड  पासून दूर राहता येते .
तापाची इतर कारणे
इन्फेक्शन नसताना सुद्धा ताप येऊ शकतो . संधिवात किंवा त्यासारख्या काही आजारांमध्ये ताप येतो . काही वेळेस कॅन्सर मध्ये सुद्धा ताप येतो . अशा वेळी निदान करण्यासाठी बऱ्याचशा तपासण्या करण्याची गरज पडू शकते . काही औषधांनी सुद्धा ताप येऊ शकतो . ताप येण्याची कारणे कधी कधी खूप तपास करूनही सापडत नाहीत . त्याला पायरेक्सिया ऑफ अननोन ओरिजिन असे म्हणतात.अशा वेळी तज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन वेगवेगळे तपास व उपाय केले जातात.
ताप हा अगदी किरकोळ आजाराचे लक्षण असू शकतो तसेच गंभीर आजाराचेही लक्षण असू शकतो . धोक्याच्या लक्षणांवर डोळा ठेवणे  व योग्य वेळी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे खूप आवश्यक असते .

Effects and Adverse effects

IMG_20160625_124642

 

The patient walked in to the casualty with her face drooping on the left side. Her appearance alarmed the medical officer who thought that it looked like she had suffered a Stroke, a medical emergency! The resident physician examined the patient and suspected that there could be something more to the story than meets the eye .  He wasn’t convinced about it being a  Stroke. He dug deeper into the history and to his relief , it wasn’t a Stroke. His clinical findings were consistent with the story narrated by the patient. A few days back, she had received an injection of Botox for reducing her wrinkles . The Physician concluded that her drooping face was an adverse effect of that injection. She was happy to know that it would get better over time. She wasn’t aware that there could be side effects of the Botox injection and  neither did she regret having had it. Adverse effects of a desired treatment are often neglected!

In clinical practice, we come across many patients who get kidney diseases due to inappropriate intake of pain killers. Some get into trouble due to unsupervised treatment with medicines like steroids. Many adverse effects of medicines can be easily avoided. One just needs to remember that medicines have various  effects on our bodies, many of which may not necessarily be desirable. If we know that there could be some undesirable effects then we can report them earlier, get them treated  even change the medicine if necessary. Let’s discuss a few things about the good effects and adverse effects of medicines.

Whenever we take a medication, it causes some effect on our body. Rather, we choose active ingredients from substances which have effect on our body, as medicine. We can grossly differentiate such effects as expected and unexpected effects. Expected effects can be further classified as desirable and undesirable effects.

Most of the expected effects are desirable , which are beneficial for us; while some are unwanted or undesirable. The beneficial effects help us to get relief from our conditions while unwanted effects are known as side effects.These side effects could be benign or could be severe. Sometimes desired effect in excess can be troublesome and we may consider it as an adverse effect. Let’s see some examples. If someone takes a  laxative for constipation, then he might get excessive loose motions. This effect is expected but would be unwanted . Another example would be weight gain with some of the anti-diabetic medicines. The weight gain is expected but unwanted. Such adverse effects are sometimes tolerable and doctors can involve the patient in deciding whether the medicine should be continued. Most of the medicines are used only when the possible benefits outweigh the risk of side effects.

On other hand, there is a range of adverse effects which are unexpected. These are the effects of medicine which might  occur in a particular individual. This could be due to an allergic reaction to the medicine or due to idiosyncrasies. Such adverse reactions do not occur in everyone. They are person specific. We can not give the  same medicine to that particular person as it can cause catastrophic reactions. In such cases, there should be a record of what kind of reaction occurred to what drug. This record should be with the patient during each consultation and hospital admission.

Some of the adverse effects occur in certain age groups. For example some medicines are safe in adults but can be harmful in young ones. Because of this, even if the child has similar symptoms to those of adults, we cannot give the same medicines to the child without confirming with the doctor. Medicines have different effects and adverse effects in the elderly. Many adverse effects are also more common in the older population. We also need to be more cautious about medication in pregnant and breast feeding ladies, as the medicines given to the mother can harm the baby.  Some side effects can occur due to interaction between two different medicines.

Your doctor will usually look into all these aspects and then prescribe your medicines. The doctor may also warn you  about the possible side effects and what to do if they occur. You should always ask about the side effects of the medicines prescribed by the doctor. You should also  read the instructions on the medicines. If there is any doubt about the instructions, you should get it cleared. Many medicines have information leaflets which can be very useful.

Despite these precautionary measures, some patients may suffer from side effects. As we discussed earlier, the medicines are given only when the benefits outweigh the risks.  For example, the antivenom treatment for a snake bite can cause a severe allergic reaction. But if it is not administered, then the snake venom can kill the person. So we have to accept the risk of adverse reaction in order to save life. However , if the situation is not life threatening, the patients can choose the treatment amongst the available options or can even refuse the treatment if the side effects are undesirable.

An irrational fear of the adverse effects is  also as equally dangerous as ignorance of  it. Some people reject essential and life saving medicines for fear of side effects, only to find out that not taking the medicine has harmed them more. Some people think that modern medicines (or Allopathy ) have very strong adverse effects and other medicines (like traditional medicine) are mild and have no side effects. Such thinking is simplistic and often wrong. In modern medicine, we have a system to keep a check on adverse events and to declare the medicine unsafe if necessary. So called “mild and safe” traditional /alternative medicines are not necessarily safe. One of my diabetic patients had an irrational fear of modern medicines in general. He started taking  some alternative medicine which did not cause any side effect but at the same time had no effect on his diabetes. He had to be admitted with complications of uncontrolled diabetes and was in serious trouble. He was treated in an intensive care unit and thankfully his life was saved. He was later started on modern medicine which he tolerated very well. His diabetes is now well controlled.

People tend to think that medicines with doses like 1000mg or 500 mg  are stronger and have more side effects than medicines with smaller doses in mg. This is not true either. Every medicine needs to be taken in a specific dose to have desired effect. For some medicines this dose could be in micrograms while for others it is in grams. A medicine with a  dose in micrograms can cause adverse events while some might be extremely safe even when taken in doses of grams.

Our tendency to generalize about medicines and side effects takes us nowhere. Know more about your medicines and stay safe!

Dr Renuka and Dr Vinayak Hingane

परिणाम आणि दुष्परिणाम!

IMG_20160625_124642
अन्न वस्त्र आणि निवारा ह्या मुलभूत गरजांशिवाय औषधोपचार सुद्धा एक महत्वाची गरज झाली आहे. आजार बरा करण्यासाठी औषधांना काही पर्याय नाही. तरीही औषध घ्यायला बरेच लोक घाबरतात. औषधाची न आवडणारी चव किंवा इंजेक्शन ची भीती इत्यादी अनेक कारणांशिवाय  साईड इफेक्ट ची भीती सुद्धा याचे कारण असू  शकते. दुष्परिणामांची भीती ही अनाठायी नाही. परंतु त्याचा बाऊ करणेही योग्य नाही. औषधांच्या दुष्परिणामाविषयी माहिती नसल्यामुळे बरेच लोक गंभीर परिणामांना सामोरे जातात तर दुसऱ्या बाजूला दुष्परिणामांच्या अतिरेकी भीतीमुळे कित्येक लोक उपयोगी व जीवनावश्यक उपायांना मुकतात. वेदनाशामक औषधांच्या दुष्परिणामांकडे कानाडोळा करून वर्षानुवर्षे वेदनाशामक औषधे घेऊन किडनी खराब झालेली उदाहरणे आपल्या समोर असतात.  तसेच औषधांच्या भीतीमुळे उपचार टाळून अत्यवस्थ झालेले रुग्णही आपण बघतो. त्यामुळे औषधांच्या परिणामांकडे व दुष्परिणामांकडे संतुलित दृष्टीकोनातून बघणे आवश्यक ठरते.
औषधांचे दुष्परिणाम काय असतात हे आपण थोडक्यात बघूया. औषध घेतल्यानंतर त्याचे आपल्या शरीरावर काही परिणाम होत असतात. किंबहुना आपल्या शरीरावर परिणाम करणाऱ्या घटकांना निवडून आपण त्यांचा औषध म्हणून उपयोग करत आलोय. हे परिणाम विविध प्रकारचे असतात. ह्यातील काही परिणाम हे आपल्याला अपेक्षित असतात. अशा अपेक्षित परिणामांचा आपण निरनिराळ्या आजारांच्या उपचारासाठी उपयोग करून घेतो. याविरुद्ध काही परिणाम हे आपल्याला अनपेक्षित असे असतात. अशा प्रकारे औषधांचे दुष्परिणाम हे ढोबळमानाने अपेक्षित  व अनपेक्षित ह्या दोन गटात विभागता येतील. अपेक्षित दुष्परीनामातील  एक म्हणजे अपेक्षित परिणाम जास्त तीव्रतेने दिसणे. उदा:  पोट साफ होण्यासाठी रेचक दिल्यास कधी कधी परिणाम जास्त होऊन जुलाब होतात . ह्याला आपण दुष्परिणाम म्हणू शकतो. ह्याचप्रमाणे औषधाचा एक अपेक्षित परिणाम आपल्याला हवासा असतो तर इतर अपेक्षित असे परिणाम नकोसे असतात. उदा: एखाद्या रुग्णाचा मधुमेहाचा उपचार करणाऱ्या औषधाचा वजन वाढवणे हा अपेक्षित असा परिणाम असतो पण तो आपल्याला नको असतो. तेव्हा त्याला आपण दुष्परिणाम म्हणतो .
औषधांचे काही परिणाम हे अनपेक्षित असतात . आपल्याला औषध घेताना अशा परिणामांची पूर्वकल्पना नसते . हे परिणाम सौम्य ते तीव्र  अशा वेगवेगळ्या दर्जाचे असू शकतात .नवीन औषधांच्या बाबतीत असे अनपेक्षित परिणाम होण्याची शक्यता जास्त असते . औषधाच्या आपल्याला माहित नसलेल्या गुणधर्मामुळे असे परिणाम दिसतात .  ह्याशिवाय प्रत्येक शरीराची एकाच औषधाला वेगवेगळ्या प्रकारची प्रतिक्रिया येऊ शकते . कधी तीव्र प्रकारची प्रतिक्रिया आल्यास ती त्रासदायक ठरते . ह्याला आपण अलर्जी म्हणतो . तसेच काही औषधांचे काही दुष्परिणाम हे फक्त काही रुग्णांमध्ये दिसून येतात . त्यांना इडिओसिंक्रसी असे म्हणतात . ह्या दोन्ही प्रतिक्रिया त्या रुग्णास स्पेसिफिक अशा असतात .  अशा रुग्णाला तेच औषध पुन्हा देणे टाळावे लागते . याशिवाय दुष्परिणाम वेगवेगळ्या परिस्थितीत दिसतात . वेगवेगळ्या वयामध्ये ( जसे लहान मुले आणि वयोवृद्ध ) औषधांचे परिणाम वेगळे होऊ शकतात . तसेच गरोदारावस्थेत व  ब्रेस्ट फीडिंग च्या काळात औषधे देताना फार काळजी बाळगावी लागते . कारण औषधांचा बाळाच्या वाढीवर व शरीरावर दुष्परिणाम होऊ शकतो .
कधीतरी दोन वेगवेगळी औषधे सोबत घेतल्यास त्यांच्या आपापसातील प्रतिक्रियेमुळे दुष्परिणाम दिसू शकतात . औषधाचा दर्जा कमी असेल किंवा बनावट औषध असल्याने वेगळेच दुष्परिणाम होऊ शकतात . सामान्य जनतेप्रमाणे डॉक्टरांच्या मनातही औषधांच्या दुष्परिणामांबद्दल काळजी असते . त्यामुळे बहुतांशी डॉक्टर वरील गोष्टींवर विचार करून औषधे देतात व त्यामुळे बरेच दुष्परिणाम टाळता येतात . काही दुष्परिणामांची डॉक्टर पूर्वसूचना देतात व त्यामुळे दुष्परिणाम लवकर ओळखून त्यावर उपचार करता येतात .
एवढी काळजी घेऊनही औषधांचे दुष्परिणाम दिसून येऊ शकतात. अशा वेळी आपण औषधे का घेतो किंवा डॉक्टर औषधे का देतात हा प्रश्न पडतो . औषधे देताना त्यामुळे होणारा फायदा जास्त व अपेक्षित दुष्परिणाम कमी अशी परिस्थिती असल्यासच डॉक्टर औषधे देतात . कधीतरी त्रासदायक दुष्परिणाम असलेली औषधेही डॉक्टर देतात पण त्यावेळी ही औषधे जीवनावश्यक ठरू शकतील अशी असतात . उदा: सर्पदंशासाठी दिले जाणारे औषधामुळे गंभीर अशी अलर्जी होऊ शकते पण ते औषध न दिल्यास विषबाधे मुळे  रुग्णाचा मृत्यू होऊ शकतो . अशा वेळी धोका पत्करून औषध देणे योग्य ठरते . पण काही उपचारांमध्ये दुष्परिणामांची कल्पना रुग्णाला व नातेवाईकांना देऊन त्यांच्या कला प्रमाणे उपचार केला जातो . जिथे शक्य आहे तिथे उपलब्ध उपचारांपैकी दुष्परिणाम व किंमत ह्यांचा अंदाज देऊन रुग्ण तसेच नातेवाईकांना निवड करण्याची संधी असते . रुग्णासाठी जास्तीत जास्त सुरक्षित अशी औषधे वापरण्याचा डॉक्टरांचा प्रयत्न असतो व उपचारापेक्षा दुष्परिणाम जास्त असे उपचार टाळावेत असेच वैद्यक शास्त्र सांगते .
काही नमुनेदार दृष्टिकोन:
रुग्ण म्हणून आपण कुठलेही औषध घेताना त्याचे अपेक्षित व अनपेक्षित असे साईड इफेक्ट असू शकतात हे समजून घ्यावे व त्या दृष्टीने वेळोवेळी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.  पण बरेचदा काही नमुनेदार असे दृष्टीकोन आपल्याला बघायला मिळतात . साधारणता चाळीशीच्या वयाच्या असलेल्या एक गृहिणी चेहरा वाकडा वाटतो म्हणून हॉस्पिटल मध्ये दाखवायला आल्या . हा प्यारालीसीस  किंवा अर्धांगवायू चा प्रकार नाही ना म्हणून तपासणी सुरु झाली . त्यांची नीट  चौकशी केल्यावर कळले कि त्यांनी चेहऱ्यावरील सुरकुत्या कमी करण्यासाठी  बोटोक्स  चे इंजेक्शन घेतले होते व त्याचा दुष्परिणाम झाला होता . आपल्याला हव्या असणाऱ्या उपचाराच्या दुष्परिणामांकडे आपण कानाडोळा करतो. हे परिणाम कधीतरी उपचारापेक्षा जास्त त्रासदायक ठरायला लागतात तरीही तो उपचार सुरु ठेवण्याकडे आपला कल असतो . खासकरून सौंदर्य विषयक उपचारांमध्ये असे होण्याची शक्यता जास्त असते . ह्याच्या अगदी उलट आपल्याला नको असणार्या उपचारांचे दुष्परिणाम हे जास्त मोठे करून सांगण्याकडे कल असतो . उदा:  काही रुग्ण अँटीबायोटिक  औषधांची गरज असतानाही पूर्ण मात्रा घ्यायला कुरकुर करतात . अशा वेळी छोटे दुष्परिणामही पेशंट ला फार मोठे दिसायला लागतात . कधी तर रुग्ण अत्यावश्यक अशी औषधे साईड इफेक्ट चे नाव पुढे करून टाळताना दिसतात . याचे  उत्तम उदाहरण म्हणजे इंजेक्शन च्या स्वरूपातील औषधे . बरेचशे रुग्ण गरज असतानाही इन्शुलिन सारख्या इंजेक्शनला टाळाटाळ  करतात.
आधुनिक वैद्यकशास्त्र (ऍलोप्याथी )म्हणजे उग्र औषधे व दुष्परिणाम परंतु इतर प्याथी चे उपचार  ही दुष्परिणाम विरहीत असा काही लोकांचा ठाम समज असतो . हा समज खोटा आहे . आधुनिक वैद्यक शास्त्रा मध्ये अतिशय सुरक्षित अशी औषधे सुद्धा असतात . त्याचप्रमाणे जास्त दुष्परिणाम असणारी औषधे बाद करणारी यंत्रणा कार्यरत असते. ह्यामुळे खरोखर त्रासदायक दुष्परिणाम झालेल्या रुग्णांची संख्या ही फायदा झालेल्या रुग्णांच्या तुलनेत फारच कमी दिसते. त्यामुळे अलोप्याथी मधील सगळीच औषधे वाईट असे म्हणता येणार नाही .  तसेच इतर प्याथी मधील औषधे व उपचार हे नेहमीच दुष्परीनामविरहित असतात असे म्हणणे धाडसाचे ठरेल .  म्हणून कुठलाही उपचार घेताना सजग असणे आवश्यक असते . खासकरून विना दुष्परिणाम हमखास यश देण्याची खात्री देणाऱ्या जाहिरातीतील उपचारांबद्दल जागरूक राहावे.  एक गृहस्थ मधुमेहाचे निदान झाल्यावर मला अलोप्याथी ची औषधे सोसणार नाहीत  व  त्यांचे फारच साईड इफेक्ट असतात म्हणून अलोप्याथी  औषधे घेणे टाळत होते. दुसऱ्या प्याथी ची दुष्परिणाम नसलेली औषधे सुरु केली . त्या औषधांनी त्यांना काही दुष्परिणाम तर झाला नाही परंतु काही परिणाम पण झाला नाही . त्यांचा मधुमेह अनियंत्रित झाला व त्यांना गंभीर त्रास झाल्यावर भरती करावे लागले . त्या वेळी अलोप्याथी ची औषधे सुरु केल्यावर त्यांना काहीही दुष्परिणाम न होता त्यांची तब्येत सुधारली. आता त्यांची अवाजवी भीती कमी झाली आहे .
औषधे डॉक्टरांच्या प्रीस्कीप्षण शिवाय मिळू शकणारी  (ओवर द कॉउंटर ) औषधे ही साधारणतः सुरक्षित असतात . परंतु इतर औषधे डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखाली घ्यावी लागतात .ती प्रिस्क्रिप्शन शिवाय मिळत नाहीत  पण कधीकधी सैल कारभारामुळे  अशी औषधे प्रिस्क्रिप्शन शिवाय मिळतात . अशा वेळी दुष्परिणाम होण्याचा धोका असतो. म्हणून अशी औषधे घेणे टाळावे . तसेच काही लोकांना डॉक्टरांच्या साल्याशिवाय नेहमी स्वतः औषध घेण्याची सवय असते . असे स्वतः औषध घेणे हे घातक ठरू शकते . डॉक्टरांनी एकदा लिहून दिलेली औषधी काही बदल न करता सुरु ठेवणारी मंडळी असते . डॉक्टर दरवेळी तीच औषधे देतात तर मग सारखे डॉक्टरांना काय दाखवायचे असे त्यांचे मत असते . परंतु अशा वेळी हळू हळू होणारे दुष्परिणाम व औषधाची उपयुक्तता बघून डॉक्टर औषधे ठरवतात . त्यामुळे असे करणे टाळावे . आपण कुठलेही औषध घेतल्यावर जर काही त्रास झाला तर त्याची नोंद ठेवावी व लगेच डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा . एखाद्या औषधाची अलर्जी आल्यास त्याची कायमस्वरूपी नोंद आपल्या फ़ाइल ला ठेवावी . दर वेळी दवाखान्यात जाताना किंवा डॉक्टर नवीन औषध लिहून देत असताना अशा अलर्जी चा उल्लेख करावा .  डॉक्टरांकडे  व फार्मसी मध्ये आपली औषधे व समजून घावी . हे केल्याने चुकीची औषधे व चुकीचे डोस घेतल्याने होणारा गोंधळ टाळता येतो.
ऍलोप्याथी औषधांबद्दल असलेला एक गैरसमज म्हणजे ही औषधे ‘हाय’ पॉवर ची असतात . जास्त डोस (उदा : ५०० मी ग्रा  किंवा १००० मी ग्रा म्हणजे हाय पॉवर ). अशा औषधांमुळे त्रास होतो व कमी आकडा असलेली औषधे जरा बरी असतात . बरीचशी मंडळी डॉक्टर औषध लिहून देत असताना आम्हाला स्ट्रॉंग औषध देऊ नका अशी विनवणी करतात .  खरं म्हणजे प्रत्येक औषधाचा डोस हा वेगवेगळा असतो . काही औषधे ही मायक्रो ग्राम  मध्ये असतात तर काही मिलीग्राम मध्ये तर काही औषधे ग्राम  च्या डोस मध्ये द्यावी लागतात . त्यामुळे प्रत्येक औषधाचा डोस व हाय डोस वेगळा असतो . त्यामुळे डोस चा आकडा पाहून त्याला घाबरून जाऊ नये . त्याचप्रमाणे औषधेचे एक कार्य अपेक्षित असते ,ते काम करून घेण्यासाठी आवश्यक असे औषध डॉक्टर देतात . त्यात विक किंवा स्ट्रॉंग असा भेदभाव सहसा नसतो . ज्याची गरज आहे तेच औषध घ्यावे लागते . आणि विक म्हणजे कमी दुष्परिणाम व स्ट्रॉंग म्हणजे जास्त दुष्परिणाम असे काही नसते . डॉक्टर नेहमीच जास्त सुरक्षित असलेली औषधे देण्याचा प्रयत्न करत असतात .
औषधे घेतल्यावर शरीरातील हिट किंवा उष्णता वाढते हा एक असाच गैरसमज आहे. वैद्यक शास्त्रातील परिभाषेत असा दुष्परिणाम झाल्याचे आढळत नाही . कदाचित रुग्ण आपल्या वेगवेगळ्या लक्षणांना उष्णता वाढली असे म्हणत असावेत .  पण हिट वाढणे किंवा उष्णता वाढणे हा दुष्परिणाम असण्यापेक्षा भीती आहे. त्यामुळे उष्णता वाढेल म्हणून औषधे टाळणे हे चुकीचे आहे.
औषधांमुळे एखाद्याचे जीवन वाचू शकते तर दुष्परिणामांमुळे होत्याचे नव्हतेही होऊ शकते . पण औषधाइतकाच आपला दृष्टीकोनही उपयोगी किंवा घातक असू शकतो. संतुलित दृष्टीकोन अन सजगता उपचाराच्या बाबतीत आपल्याला खूपच उपयोगी ठरते

छातीची पट्टी

IMG_20160402_174920

मराठीत ईसीजी ला काय म्हणायचं? अगदी शास्त्रीय भाषांतर म्हणजे “हृदयाचा विद्युत आलेख” वगैरे काहीतरी किचकट होईल. म्हणून सर्वसामान्यांना कळावं म्हणून “छातीची पट्टी”. सिनेमा ,टीव्ही किंवा चित्रात हमखास चुकीचा दाखवला जाणारा हा आलेख आहे. “फ्लॅट लाईन झाली म्हणजे संपलं!” हे मात्र खरं आहे! तेवढं दाखवायला चित्रपटात ईसीजी पुरेसा असतो. पण ह्यापेक्षा जास्त सर्वसामान्य जनतेला कळणं कठीण असतं. ईसीजी मधील बारकावे ओळखणे आणि त्यावरून निदान करणे हे फक्त तज्ञ डॉक्टरांना शक्य असतं. अश्या वेळी ईसीजी ही सामान्यांसाठी गूढ बनून राहतो. ईसीजी विषयी लोकांना म्हणूनच कुतुहलही वाटतं. माझे डॉक्टर नसलेले बरेच मित्र मला नेहमी ईसीजी विषयी विचारत असतात. त्यामुळे आज ईसीजी ची संकल्पना सोप्या भाषेत सांगावीशी वाटते आहे.

ईसीजी म्हणजे आपल्या हृदयात सुरु असलेल्या विद्युत प्रवाहाचा आलेख. हृदय हे एक अद्भुत इंजिन आहे. हृदयातील पेशी विद्युतप्रवाह तयार करतात आणि वाहून पण नेतात. हाच विद्युतप्रवाह छातीवर आणि हातापयांवर इलेक्टरोड किंवा वायर लाऊन मोजला जातो आणि त्याचा आलेख काढल्या जातो. हा आलेख बघून हृदयात विद्युतप्रवाह कसा सुरु आहे हे कळते. त्यावरून हृदयाचे काम कसे सुरु आहे ह्याचा अंदाज लावता येतो. त्यामुळे हृदयाच्या तपासणी मध्ये जास्त माहिती मिळून निदान आणि उपचारात मदत होते. कुठलाही शारीरिक त्रास किंवा दुष्परिणाम नसलेली ही वैद्यकीय चाचणी महत्वाची निदाने करून जाते.

आपल्याला रुग्णालयात दोन प्रकारचे ईसीजी साधारणतः दिसतात. पहिला म्हणजे कागदावर छापलेला. आधी हा छापलेला ईसीजी लांब पट्टीवर छापून यायचा . आजकाल ए4 साईज वर छापून येतो. ह्या ईसीजी मध्ये 12 लीड्स किंवा 12 वेगवेगळे आलेख असतात. म्हणून ह्याला 12 लीड ईसीजी म्हणतात. ह्या 12 लीड वेगवेगळ्या दृष्टीकोनातून हृदयाचा आलेख काढतात. त्यामुळे हृदयाच्या वेगवेगळ्या भागांची माहिती मिळते. ह्या प्रकारचा ईसीजी निदानासाठी उत्तम असतो. दुसऱ्या प्रकारचा ईसीजी म्हणजे मॉनिटर वर सतत दिसणारा ईसीजी. रुग्ण भरती असला की त्याच्या हृदयाच्या गतीवर डोळा ठेवण्यासाठी असा मॉनिटर वापरतात. हृदयाचे ठोके खूप मंद झाले किंवा खूप वेगात झाले तर कळावे म्हणून अशा इसीजीचा वापर होतो. ह्यात साधारणतः एकाच लीड चा वापर पुरेसा असतो. अशा मॉनिटर वर ईसीजी सोबतच रक्तदाब(बीपी), श्वासाचा दर आणि रक्तातील ऑक्सिजन प्रमाण हे सुद्धा दिसतात.

छातीत दुखल्यावर ईसीजी का काढतात?
छातीत दुखण्याची बरीच कारणे असू शकतात. त्यातील एक सगळ्यात महत्वाचे कारण म्हणजे हृदयविकार किंवा हार्ट अटॅक. हृदयाला रक्तपुरवठा कमी पडला तर हृदयाचे स्नायू दुखावतात. त्यामुळे छातीत दुखू लागते. अशा वेळी ईसीजी मध्ये सामान्य ईसीजी पेक्षा वेगळे असे काही ठराविक बदल दिसून येतात. पेशंट ची लक्षणे हृदयरोगाची असतील आणि ईसीजी मध्ये हृदयरोगाची चिन्हे असतील तर डॉक्टर लगेच महत्वाची पाऊले उचलून इलाज सुरु करतात. जर लक्षणे किंवा ईसीजी मधील बदल ह्यात काही शंका असेल तर ईसीजी पुन्हा करून बघणे किंवा ट्रोपोनिन नावाची रक्ताची तपासणी करणे असे काही आणखी मार्ग असतात. ईसीजी हा हृदविकाराच्या प्राथमिक तापसणीमधील एक अविभाज्य घटक आहे.
ह्याशिवाय फुफ्फुसात रक्ताची गाठ अडकणे (इंग्रजीमध्ये प्लमोनरी एम्बोलीसम) सारख्या आजारात सुद्धा छातीत दुखते. त्यातही ईसीजी मध्ये काही विशिष्ट बदल दिसून येतात. त्यामुळे हृद्यविकाराशिवाय इतर काही छातीत दुखण्याचा आजारांमध्ये ईसीजी मुळे निदान होण्यास मदत होते. जर पुन्हा पुन्हा केलेल्या ईसीजी मध्ये काही दोष आढळत नसेल तर हृदयविकार असण्याची शक्यता कमी होते. त्यामुळे छातीत दुखत असेल तर ईसीजी करणे आवश्यक असते.

छातीत दुखत नसेल तरीही डॉक्टर ईसीजी का काढतात?
एखादा रुग्ण गंभीर आजारी असेल तर छातीत दुखत नसतानाही त्याचा ईसीजी काढला जातो. कुठल्याही गंभीर आजारात हृदयावर परिणाम होऊ शकतो. गंभीर आजारात हृदय कसे काम करते आहे ह्यावर उपचाराचे बरेच निर्णय ठरतात. उपचारानंतर त्याचा कसा परिणाम झाला आहे हे कळण्यासाठी ईसीजीची मदत होऊ शकते. उदा: किडनी निकामी झाल्यास शरीरातील पोटॅशिअम खूप वाढू शकते. त्याचा हृदयावर परिणाम होऊन रुग्ण दगाऊ शकतो. अशा वेळी ईसीजी वर काही चिन्हे दिसतात. पोटॅशिअम नियंत्रणात आल्यावर ही चिन्हे जातात. अशाच प्रकारे हृदयरोगतील काही रुग्णांमध्ये छातीत दुखत नाही. फक्त दम लागतो. ईसीजी मुळे अशा पेशंट चे निदान करणे सोपे होते.
हृद्यविकाराशिवाय हृदयाचे इतरही बरच आजार असतात. ह्या सगळ्यात ईसीजी मुळे बरीच माहिती मिळून निदान होण्यास मदत होते. ह्यातील हृदयातील विद्युतप्रवाहाचे आजारही असतात. हृदयाची गती कमी किंवा जास्त होणारे आजार ओळखण्यासाठी ईसीजी अत्यावश्यक आहे.
ईसीजीच्या अशा विविध आजारातील निदानक्षमतेमुळे ईसीजीचा वापर सढळ झाला आहे. त्यामुळे फक्त छातीत दुखल्यावरच ईसीजी काढतात असे नाही.

ईसीजी नॉर्मल नसेल तर?
ईसीजी मधील काही दोष हे विशिष्ट प्रकारात बसणारे असतात. ज्यामुळे पेशण्टला कधी कधी काहीही त्रास होत नसतो. पण डॉक्टर त्यावर उपचार सुचवतात. उदाहरणार्थ स्ट्रोक किंवा अर्धांगवायू झालेल्या रुग्णाचा ईसीजी केला. त्यात असे आढळले की हृदयाची गती अनियमित आहे. पेशंट ला हृदयाची कुठलीही लक्षणे नव्हती पण हृदयाच्या अनियमित ठोक्यांमुळे स्ट्रोक झाला. अशावेळी डॉक्टर उपाय सुचवतात. काही दोष हे ठराविक प्रकारात बसणारे किंवा ठरीव आजाराशी संबंधित नसतात. अशा वेळी ईसीजी मधील या बदलांना दोष म्हणणे पण अतिशयोक्ती होऊ शकते. ईसीजी मधील हे बदल त्या व्यक्तीची ठेवण असू शकते. अशा वेळी खात्री झाल्यावर डॉक्टर अशा बदलांकडे दुर्लक्ष करतात. त्यामुळे ईसीजी हा नेहमी पेशंटची लक्षणे व तपासणी ह्यांच्या सोबत पडताळून बघावा लागतो. बरेचदा वरकरणी ऍबनॉर्मल दिसणारा ईसीजी त्या पेशंट साठी नॉर्मल असू शकतो. आणि वरकरणी साधे वाटणारे बदल त्या पेशंटसाठी गंभीर असू शकतात.

बरेचदा डॉक्टर जुना ईसीजी मागतात तो का?
वर सांगितल्या प्रमाणे प्रत्येकाची ईसीजी ची ठेवण थोडी वेगळी असू शकते. अशा वेळी ईसीजी आधीच्या इसीजीशी पडताळून बघितल्यास बदल नवीन आहेत का नेहमीच्या ठेवणीतला आहे हे बघता येते. काही बदल किंवा दोष हे जुन्या हृदविकारामुळे झालेले असू शकतात. ईसीजी मधील दोष बघून डॉक्टर हृयविकाराची तपासणी व उपचार सुरु करायचे का असा विचार सुरु करतात.अशा वेळी आधीचा ईसीजी बघून नवीन बदल नाही ना ही खात्री करता येते. ईसीजी मधील नवीन बदलांकडे विशेष लक्ष द्यावे लागते. जर बदल नवीन नसतील तर चिंता कमी होते. हेच हृदयाच्या गतीबद्दल सुद्धा होते. म्हणून आपला जुना ईसीजी डॉक्टरांकडे जाताना सोबत असल्यास बरीच मदत होते.

दोन डॉक्टरांचे एकाच ईसीजी बद्दल निदान वेगळे असू शकते का?
ईसीजी मधील काही दोष हे अगदी विशिष्ट व ठळक असतात. त्यांचे निदान हे फक्त ईसीजी वर करता येते. अशा निदानांमध्ये शक्यतोवर फरक आढळत नाही. पण ईसीजी मधील काही दोष हे निदान करण्यास कठीण असतात. त्यात पेशंट ची लक्षणे व तपासणी ह्यांच्याशी पडताळणी करावी लागते. अशावेळी डॉक्टरांच्या निदानांमध्ये / मतांमध्ये फरक पडू शकतो.

ईसीजी विषयी मला पेशंट किंवा मित्रांनी  विचारलेले नेहमीचे प्रश्न मी निवडले आहेत. तुम्हालाही काही प्रश्न असतील तर नक्की विचारा. लेख आवडला तर नक्की शेअर करा.

मराठीदिनानिमित्त

IMG_20160220_133619

मराठी ही माझी पहिली भाषा. घरची अन शाळेतलीसुद्धा. माझं प्राथमिक शिक्षण पूर्ण मराठीत झालं. त्यानंतर शाळेत इंग्रजी शिकलो. मेडिकल कॉलेज ला वैद्यकीय इंग्रजी शिकलो. ही इंग्रजी नेहमीच्या इंग्रजीपेक्षा जरा वेगळी आहे. त्याला लोक मेडिकल जारगन असे म्हणतात. ही वैद्यकीय इंग्रजी इंग्लंड मधील साधारण लोकांना सुद्धा कळत नाही. अशा किचकट भाषेत शिकायचे म्हणजे एक मजाच असते. इंग्रजी माध्यमात शिकलेले असोत किंवा कुठल्याही प्रादेशिक भाषेत शिकलेले विद्यार्थी असोत, वैद्यकीय इंग्रजी शिकताना सगळ्यांचीच बोबडी वळते. उच्चार, स्पेलिंग त्या शब्दांचा उगम सगळंच चमत्कारिक वाटतं. पुढे चालून हीच भाषा इतकी अंगवळणी पडते की नवीन माणसाला पूर्ण चक्रावून टाकणारी वाक्ये किचकट वैज्ञानिक संकल्पना पटकन समजावून जातात. वैद्यकीय ज्ञान ह्या भाषेमुळे सोपं वाटायला लागतं. शरीररचना, शरीर प्रक्रिया, रोग, आजार , उपचार इत्यादींच्या संकल्पना ह्या वैद्यकीय इंग्रजीत अगदी तोंडपाठ होतात. खरी मजा येते ती तुम्ही रुग्ण किंवा नातेवाईकांशी बोलताना. डॉक्टर आणि पेशंट एकमेकांना आपलं म्हणणं समजवण्याचा आणि एकमेकांचं म्हणणं सजून घेण्याचा खूप प्रयत्न करतात. कधी कधी हे सहज होऊन जातं, तर कधी कधी सगळा जांगडबुत्ता होऊन जातो. काळानुसार जसे जसे  डॉक्टर आणि पेशंट अनुभवी होत जातात तसे संभाषण सुरळीत होऊ लागते. डॉक्टर पेशंट संभाषणाला खूप पैलू असतात. अर्थातच भाषा हा एक फार महत्वाचा पैलू आहे. प्रादेशिक भाषा आणि बोलीभाषा ह्यांची चांगली समज असणे एका डॉक्टरसाठी अनिवार्य असते तर डॉक्टर मंडळीही भाषेला वेगवेगळ्या शब्दांची आणि संकल्पनांची देण करत असतात. मराठीची आवड आणि डॉक्टरकी ह्या दोन्हीमुळे भाषेच्या मजेचे असे काही प्रसंग लक्षात राहतात.

मराठीत काही विलक्षण शब्द आहेत. त्या शब्दांचे समानार्थी आणि समान भावार्थ असलेले शब्द इतर भाषांमध्ये सापडणे कठीण असते. त्यातल्या त्यात इंग्रजीमध्ये असे समानार्थी शद्ब शोधताना आपले इंग्रजी शब्दकोशचाचे थोडके ज्ञान अडचणीत भरच टाकते. पेशंटला माहिती त्याच्या भाषेत विचारायची आणि त्याच्या लक्षणांची नोंद मराठीत करायची अशी कसरत आम्ही डॉक्टर करत असतो. एकदा माझ्या एका वरिष्ठ डॉक्टरांनी मला विचारले की पेशंटला ठसका लागला तर त्याला इंग्रजीत काय म्हणणार? मी म्हटलं cough . ते म्हणाले पण cough म्हणजे खोकला. वाचनाराला कसे कळणार की मला ठसका म्हणायचंय? ह्या प्रश्नाचं नीट उत्तर मला काही देता आलं नाही. दात आणि हिरड्या सळसळणे ही काही लोकांची तक्रार असते. ह्या सळसळणे ला इंग्रजीत काय म्हणायचे? पोटात ढवळणे हा पण असाच शब्द. दुखणं अंगावर काढणे आणि दुखण्याकडे दुर्लक्ष करणे ह्यात जो बारीकसा फरक आहे तो इंग्रजीत दाखवणे कठीण जाते. अशा वेळी मला ‘वऱ्हाड निघालंय लंडनला’ मधल्या बबण्याची आठवण येते.इंग्लिश जॉनरावला कुंडली, गोत्र आणि बस्ता इत्यादी मराठी गोष्टी समजवताना त्याची जशी तारांबळ उडते तशीच डॉक्टरांचीही उडते.

लक्षणांच्या संकल्पना ही वेगवेगळ्या असतात. त्या समजून घेणे आवश्यक असते. आमच्या बुलडाण्याकडे कडे ‘पोटात गाठ जाणे ‘असा वाक्प्रचार आहे. माझ्या पोटात गाठ गेली म्हणजे पोटात cramp किंवा कळ आली आणि ह्याचा tumor वाल्या गाठीशी संबंध नाही. असे वाक्प्रचार कधीकधी नवीन  डॉक्टरांना चक्रावून टाकू शकतात. ‘ऊन लागणे ‘ म्हणजे फक्त हिट स्ट्रोक नसून हिट इलनेस आहे.  उष्णतेमुळे होणाऱ्या आजारांपैकी heat stroke हा सर्वात गंभीर प्रकारचा आजार आहे. उष्णतेमुळे होणारे इतरही त्रास असतात. जसे Heat exhaustionकिंवा थकवा.उन्हामुळे होणाऱ्या कुठल्याही त्रासाला पेशंट ऊन लागले असे म्हणू शकतो.कधी कधी तर उन्हाशी संबंधित नसलेले त्रासही पेशंट ‘ऊन लागले’ म्हणून सांगू शकतात. अशा वेळी नीट चौकशी करून नेमके काय होते आहे हे शोधावे लागते.

रुग्णांशी व नातेवाईकांशी बोलून बोलून नवीन शब्द कळत जातात आणि डॉक्टरांचा शब्दकोश वाढत जातो.  जुलाब होणारा रुग्ण , ढाळ, पडसाकडेला लागणे,हगवण लागणे, संडास लागणे,पोट बिघडणे यासारखा कुठलाही शब्द वापरू शकतो. दुःखाच्या आणि दुखण्याचा जितक्या छटा डॉक्टर ला बघाव्या लागतात तेवढ्या खचितच कुणाला बघाव्या लागत असतील. डॉक्टर वेदनांच्या वेगवेगळ्या प्रकारांचा उपयोग निदान करण्यासाठी करतात. वेगवेगळ्या आजारात वेदनेचा प्रकार आणि तीव्रता वेगळी असते, त्यावरून आजाराचं निदान करता येतं. ह्याचा आणखी फायदा म्हणजे कथा कादंबरी वाचताना किंवा नाटक बघताना त्यातील दुःखाच्या शब्दछटाही चटकन कळतात. एखाद्याचे ठसठसणारे दुःख आणि एखाद्याला आलेली कळ हे कसे वेगळे असतील हे दृश्य अगदी डोळ्यासमोर तरळून जाते. काव्य शास्त्र विनोदप्रमाणे लोकांशी संभाषणही आपल्या अनुभवांना खूप समृद्ध करते यात काही शंका नाही.
रुग्णाशी किंवा नातेवाईकांशी बोलताना वैद्यकीय माहिती त्यांना मराठीत समजावून सांगणे हेसुद्धा तेवढेच आव्हानात्मक असते. काही वैद्यकीय संकल्पना मराठीत सांगताना फक्त भाषांतर न करता कल्पकता वापरून सोपे पण नवीन जोडशब्द तयार करावे लागतात. इतक्यात मी माझ्या सासऱ्यांशी मराठीतील वैद्यकीय लेखावर चर्चा करत असताना त्यांनी shock ह्या संकल्पनेला मराठीत समजवण्यासाठी ‘पेशींना पडलेला दुष्काळ’ असा शब्दप्रयोग सुचवला. तो अतिशय चपखल आहे. कधी कधी इंग्रजी शब्दच रुग्णांना सोपे वाटतात. यकृत पेक्षा लिवर चटकन समजते. न्यूमोनिया , मलेरिया, कॅन्सर इत्यादी आजारांची नावे मराठीत रुळली आहेत. त्यांना पर्यायी शब्द आहेत. पण सर्वसामान्य रुग्ण बोलताना कर्करोगा ऐवजी कॅन्सरच म्हणतात. अशा वेळी बोलताना मराठी भाषांतर न करता हे रुळलेले शब्द वापरून संभाषण सोपे करणेच योग्य असते. पण आरोग्यविषयक लेख लिहिताना मराठी शब्द वापरायचे की मराठीत रुळलेले इंग्रजी शब्द वापरायचे हा संभ्रम कधीकधी पडतो. मी शक्यतोवर लेख हा संभाषणासारखा असावा म्हणून सोपे आणि रुळलेले शब्द वापरण्याचा प्रयत्न करतो. कधीकधी मराठीतील वैद्यकीय शब्द आणि रुळलेले शब्द असे दोन्ही वापरून घेण्यची संधी मिळते. प्लिहा किंवा स्वादुपिंड अशा अवयवांचे उल्लेख आले कि मी त्यांचे इंग्रजी नाव आणि त्यांचे थोडक्यात वर्णन टाकून ते शब्द सगळ्यांना समजणे सोपे जाईल याची काळजी घेतो.

वैद्यकीय ज्ञान हे मराठीत रूपांतरित करणे हे आज फार आवश्यक आहे. मराठी लोकसंख्या मोठी आहे. वैद्यकीय ज्ञान ह्या लोकसंख्येपर्यंत पोहोचवण्यासाठी त्यांना मराठीत उपलब्ध करून देणे हा सर्वोत्तम पर्याय आहे. इंग्लड मध्ये patient.co.uk आणि nhs.uk अशा वेबसाईटवर सोप्या इंग्रजीत वैद्यकीय माहिती उपलब्ध असते. ही माहिती सोप्या शब्दात असली तरीही तिचा दर्जा उत्तम असतो. माहिती सोपी करताना त्यातील सार चुकीचा होऊ नये किंवा गाळल्या जाऊ नये ह्याची खात्री केली जाते. वेळोवेळी बदल करून ही माहिती ताजी ठेवली जाते. ह्या वेबसाईट डॉक्टर सुद्धा वापरतात. आपल्याकडेही मराठीत अशी दर्जेदार वैद्यकीय माहिती असण्याची गरज आहे. ह्यात खारीचा वाटा म्हणून मी मराठीतून आरोग्यलिखान सुरु ठेवण्याचा निश्चय आज मराठीदिनी करतो आहे. आपणही आपल्या क्षेत्रात जमेल तसा मराठीचा वापर करून मराठी अधिक समृद्ध करण्यास हातभार लावावा ही विनंती

अंतर्दृष्टी

IMG_20150526_184212
चांगल्या डॉक्टरांना त्यांच्या ज्ञानासोबतच बर्याच कौशल्याची गरज असते . त्यातील एक महत्वाचे कौशल्य म्हणजे निरीक्षण . एखाद्या कुशल नजरेमधून खूप महत्वाची माहिती टिपल्या जाते आणि जितकी जास्त माहिती तितके अचूक निदान ! आर्थर कोनन डोयल ह्यांनी आपल्या एका डॉक्टर गुरूंच्या कौशल्याने प्रभावित होऊन शर्लोक होल्म्स चे पात्र उभे केले . आपल्याला आजही छोट्या छोट्या बारकाव्यावरून क्लिष्ट गुन्हे सोडवणाऱ्या व गुपिते उलगडणाऱ्या शर्लोक होल्म्सचे कौतुक वाटते ! शर्लोक होल्म्स चे निरीक्षण कौशल्य आणि त्या निरीक्षणांवरून तर्कसंगत अनुमान काढण्याची क्षमता जबरदस्त आहे. आर्थर कोनन डोयल ह्यांचे गुरुवर्य असेच प्रतिभावंत होते . ते रुग्णाला फक्त बघूनच त्याचा व्यवसाय, त्याचे सामाजिक व आर्थिक जीवन कसे आहे , त्याला काय व्यसने आहेत इत्यादी अचूक ओळखून सगळ्यांना चकित करत . त्याकाळातील इतर डॉक्टरही अशा निरीक्षण कलेत निपुण असत . आजही वैद्यकीय शिक्षणात निरीक्षणासाठी नजर तरबेज करण्यावर बराच भर दिला जातो . पेशंट खोलीत शिरताना पासून त्याचे निरीक्षण करणे आवश्यक असते . तो कसा चालतो , कसा उभा राहतो , कसा बोलतो ह्यावरून वेगवेगळ्या आजारांची लक्षणे ओळखता येतात . धाप लागून एक वाक्यही बोलू न शकणाऱ्याला श्वास घ्यायला त्रास होतोय किंवा पोटावर हात धरून कळवळनाऱ्या रुग्णाच्या पोटात दुखत असेल हे ओळखणे तसे सोपे असते . पण काही लक्षणे ह्यापेक्षा छुपी असतात . चाणाक्ष आणि अनुभवी डॉक्टरांची नजर अशी लक्षणे हेरतात . पण फक्त अशा निरीक्षणातून निदान नेहमीच अचूक होते असे नाही . निदान अचूक होण्यासाठी जास्तीत जास्त माहितीची गरज असते म्हणूनच डॉक्टर तपासणी करतात . हात लावून पोट दाबून बघतात , स्टेथोस्कोप लावून आवाज ऐकून बघतात . बोटांनी ठोकून आवाज करून तपासतात . ह्याला पर्कशन म्हणतात . ही पद्धत ब्यारल मध्ये किती पाणी/द्रव  आहे हे बघण्यासाठी ते ठोकून बघण्याचा क्लुप्तीवरून आली आहे . ह्या सगळ्या तपासण्या शरीराच्या आत काय चालले आहे हे बघण्यासाठी चाललेली धडपड असते . जे डोळ्यांनी दिसत नाही त्याचा अंदाज इतर ज्ञानेद्रीये वापरून करायचा .
शरीराच्या आत काय चालले आहे ह्याचा जितका चांगला अंदाज डॉक्टर बांधू शकेल तितके निदान चांगले होते . म्हणून डोळ्यांसोबतच कान आणि हात कुशल होणे आवश्यक असते . शरीराचे विच्छेदन करून शरीररचना जाणून घेणे किंवा वेगवेगळ्या अवयवांमध्ये काय दोष आहेत हे बघणे सोपे असते . पण जिवंत माणसाच्या पोटात किंवा छातीत काय सुरु आहे हे कसे बघायचे ह्या धडपडीतून तपासणीच्या वेगवेगळ्या कौशल्यांचा जन्म झाला .
ही चिकित्सेची कौशल्ये निदानाच्या प्रक्रियेत खूप महत्वाची असतात . पण त्यांना बऱ्याच मर्यादाही पडतात . कौशल्य हे व्यक्तीनुसार बदलते . काही लोक कमी तर काही जास्त कुशल असू शकतात . एखादे कौशल्य मिळवण्यासाठी बराच काळ मेहनत करावी लागते. तोपर्यंत त्या व्यक्तीला बर्याच चुकांमधून शिकावे लागते. चिकित्सेच्या कौशल्याचे स्वतः चे अनुभव दुसऱ्याला समजावून सांगणे हे सुद्धा एक आव्हानच असते . वैद्यक शास्त्राने ह्या कलेला एका शास्त्रात रुपांतरीत करण्यासाठी खूप प्रयत्न आणि कष्ट केले . तरीही ह्या पद्धतीने केलेले निदान अचूक होण्याची शक्यता कमी असते . अशा वेळी तंत्रज्ञान उपयोगी पडते . वैद्यकशास्त्राने तंत्रज्ञानाचा सढळ हाताने उपयोग केल्याने आजचे जीवन सोपे झाले आहे .
विल्हेम रोएंटजन ह्या जर्मन वैज्ञानिकाने १८९५ मध्ये क्ष किरणांचा शोध लावला आणि एका नवीन वैद्यकीय क्रांतीची सुरुवात झाली . क्ष किरणांच्या मदतीने शरीराचा आत बघण्याची एक नवीन दृष्टी आपल्याला मिळाली. शरीरातील हाडांची परिस्थिती , त्यांना झालेली इजा , फुफ्फुसात झालेला न्यूमोनिया , हृदयाभोवती जमा झालेले पाणी , पोटातील आजार ह्यासारख्या बर्याच गोष्टींचे सरळ फोटोच काढता यायला लागले . अर्थातच आपल्या साध्या डोळ्यांना लगेच कळतील असे हे फोटो नसले तरीही थोड्या सरावाने शरीराच्या आतील अवयव व हाडे ह्यांची खुशाली आपल्याला कळू शकते . क्ष किरणांमुळे निदान सोपे आणि बिनचूक होऊ लागले . शतकानंतर आजही क्ष किरण वैद्यकीय निदानाचा अविभाज्य घटक आहे . क्ष किरणानंतर बऱ्याच कालावधीने सोनोग्राफीच्या किंवा अल्ट्रासाउंड तंत्रज्ञानाचा उपयोग वैद्यक शास्त्रात व्हायला लागला . जे काही अवयव क्ष किरणांनी पुरेसे नीटसे दिसत नव्हते ते सोनोग्राफीने दिसू लागले . क्ष किरणांपेक्षा खुपच सुरक्षित असलेले हे तंत्रज्ञान गरोदर आई आणि बाळांसाठी वरदान ठरले . पोटातील अवयव बघण्यासाठी ह्याचा सढळ उपयोग होऊ लागला . आता शरीराच्या आतील अवयवांचा विडीयो बघणे शक्य झाले . हृदय कसे सुरु आहे हे साक्षात बघणे सहज शक्य झाले .फक्त अवयवांची रचनाच नाही तर अवयवांची क्रिया कशी चालते ह्याची बरीचनवीन माहिती ह्या तंत्रज्ञानाने आपल्याला कळली .आजारांचे निदान आणखी सोपे होऊ लागले .
क्ष किरण आणि सोनोग्राफी सारख्या तंत्रज्ञानालाही मर्यादा आहेत पण त्या मर्यादांसहितही ते खूपच उपयोगी आहे . त्यांनी निदानाची प्रक्रिया इतकी सोपी झाली की कौशल्यांवर विसंबून राहण्याची गरजच थोडी कमी झाली. आता थोडी कमी कौशल्य असेलेले (पण सारखेच ज्ञान असलेले) डॉक्टर उत्तम निदान करू लागले . निदानामध्ये मतभेद होण्याची शक्यता कमी झाली . निदान लवकर आणि बिनचूक होऊ लागले . शस्त्रक्रिया आणि वैद्यकीय प्रक्रिया जास्त सुरक्षित झाल्या.
वैद्यकीय ज्ञान , कौशल्ये व आधुनिक तंत्रज्ञान ह्यांच्या समन्वयातून आपण आज गंभीर आजारांवर मात करू शकतो, जटील शस्त्रक्रिया पार पाडू  शकतो आणि अत्यवस्थ रुग्णाचा जीव वाचवू शकतो . ज्ञान, कौशल्ये आणि तंत्रज्ञान ह्यातील कुठल्याही एका बाबतीत हलगर्जी करून चालणार नाही. उपचार हे रुग्णासाठी सुरक्षित असले पाहिजे ह्यावर सगळ्यांचे एकमत आहे . म्हणूनच अनुभवी आणि कुशल डॉक्टर सुद्धा वेळोवेळी तंत्रज्ञान आणि तपासण्यांचा उपयोग करतात . क्ष किरण आणि सोनोग्राफी हे डॉक्टरांचे नवीन ज्ञानेंद्रिय झाले आहे . विकसित देशांमध्ये सगळ्याच डॉक्टरांना सोनोग्राफीचा वापर करायला प्रोत्साहित केल्या जाते . इंग्लंड मध्ये छोट्या वैद्यकीय प्रक्रिया जसे पोटातून किंवा छातीतून पाणी काढणे किंवा मानेतील शिरेतून नळी टाकणे अशा प्रक्रियांसाठी सोनोग्राफीची मदत घेणे अनिवार्य असते . ह्यामुळे रुग्णाला इजा होणाची शक्यता कमी होते . अत्यवस्थ रुग्णांच्या तपासणीमध्ये आणि उपचारात सोनोग्राफी मुळे खूप मदत होते . अगदी मृत्युच्या दाढेतून बाहेर येण्याची संधी रुग्णाला मिळू शकते. उदा: रोड अपघातानंतर रुग्णाच्या पोटात रक्तस्त्राव होत असेल तर तो बाहेरून दिसत नाही . अशा वेळी अपघात विभागात सोनोग्राफी असेल तर लगेच निदान होऊन त्वरित सर्जरी झाल्यास रुग्ण वाचू शकतो . नाहीतर तासभर उशिराने हाच रुग्ण दगावू शकतो .
सोनोग्राफीचा उपयोग जगभरात सर्वत्र रुग्णसेवेसाठी सर्रास केला जात असताना आपल्याकडे मात्र सोनोग्राफी शापित ठरली आहे . गर्भात असताना मुलगी आहे हे ओळखून गर्भपात करण्यासाठी सोनोग्राफीचा वापर करण्यात येतो . हा वेडेपणा आहे . हा वेडेपणा थांबवण्यासाठी शासनाने गर्भाचे लिंगनिदान रोखण्यासाठी कायदा केला . ह्या कायद्यामुळे सोनोग्राफीच्या वापरावर बंधने आली . आज सगळ्याच महत्वाच्या  वैद्यकीय शाखांमधील डॉक्टरांना सोनोग्राफीमध्ये पारंगत असण्याची गरज असताना आपल्याला सोनोग्राफी मशिनी बंद करण्याची वेळ आली आहे . प्रश्न गंभीर आहे  आणि गुंतागुंतीचा आहे . कायदा करूनही स्त्री भृणहत्या होतेच आहे . मुलीचे आणि स्त्रियांचे  हाल होतातच आहेत . मुलगी झाली म्हणून स्त्रीला त्रास देणारे परिवार आपल्याला सगळ्यांना दिसतातच . ह्या लोकांचे प्रमाण कदाचित खूप थोडे असेल . पण अशा लोकांमुळे आपल्या समाजाला मोठा धोका आहे.बर्याच देशांमध्ये गर्भाचे लिंगनिदान हवे असल्यास करून मिळते . लोक आपल्या मुलाची किंवा मुलीची नावे जन्माआधी ठरवतात, बाळासाठी त्यानुसार कपडे आणि खेळणी घेतात , बाळाच्या जन्माच्या आधीच स्वागतासाठी मुलगा असेल तर खोली निळ्या रंगात आणि मुलीसाठी गुलाबी रंगात रंगवतात . मुलगा असो की मुलगी ,बाळाचे स्वागत तितक्याच उत्साहाने करतात . आणि आपल्याकडे मुलींना पोटातच मारून टाकल्या जाते . सोनोग्राफी वर बंधने घालून  ह्या मानसिकतेवर त्यामुळे काही बंधने येतील का हा शंकास्पद मुद्दा आहे. सोनोग्राफी वरील बंधनांमुळे रुग्ण सुरक्षितता मात्र  नक्कीच  धोक्यात येणार आहे . असंख्य रुग्णांना आपण उपचारापासून वंचित ठेवतो आहोत . टाळता येणाऱ्या इजेपासून वाचवण्या ऐवजी धोक्यात टाकतो आहोत . ह्या मुद्द्यांमुळे कदाचित न्यायालय ह्या कायद्यात सुधारणा करेल आणि गर्भलिंगनिदान सोडून इतर सोनोग्राफीचा वापर सोपा व सहज होईल अशी आशा करूया . सोबतच अशा दिवसाची वाट पाहूया की ज्या दिवशी आपल्याला अशा कायद्याची गरजच पडणार नाही .