फूड आणि मुड: आहाराचा मानसिक आरोग्याशी संबंध

आहार आपल्या मनावर परिणाम करतो हे कुणीही सांगू शकेल. आपण आवडीची गोष्ट खाल्यावर आनंदी होतो. “The way to a man’s heart is through his stomach” अशी म्हण सुद्धा उगाच पडलेली नाही. पण चुकीच्या आहाराचा विपरीत परिणाम मनावर होतो का ? आणि होत असेल तर कसा होतो? या प्रश्नाचे उत्तर समजून घेणे थोडे कठीण आहे .पण ते बरेच आश्चर्यकारक सुद्धा आहे.

आपल्याकडे असा समज आहे की आहार हा राजस, तामसी किंवा सात्विक असा वेगवेगळा असतो व त्यातून रज तम आणि सत्व असे गुण निर्माण होतात . पण मी ह्याविषयी काहीही न बोलता, वैज्ञानिक अभ्यासाबद्दल तुम्हाला काही सांगणार आहे. नुकताच BMJ ह्या ब्रिटिश वैद्यकीय जर्नल मध्ये मूड अँड फूड नावाचा एक शोधनिबंध नुकताच प्रकाशित झाला. Joseph Firth व त्यांच्या सहकार्यांनी हा लेख लिहिला आहे. या चमूत वेगवेगळ्या विषयातील तज्ञ आहेत. हा लेख थोडा सोपा करून त्यातील गम्मत सांगण्याचा हा प्रयत्न आहे. 

खरं म्हणजे चुकीच्या आहारामुळे मानसिक आजार होऊ शकतात का हे शोधून काढणं ही एक खूप कठीण गोष्ट आहे. ह्या उलट मानसिक आजारामुळे आपल्या आहारावर विपरीत परिणाम होतो  हे सहज दिसते. मानसिक आजारांमुळे बरेचदा जीवनशैली कडे खूप दुर्लक्ष होतं. आहार, व्यायाम व झोप ह्याच्या सवयी बिघडतात. काही विशिष्ट मानसिक आजारांमध्ये खाण्याच्या सवयी वर सरळसरळ परिणाम होताना दिसतो. बरेचदा मानसिक आजारांमुळे लोक एकटे पडतात , नोकरी – व्यवसायात अपयश व अर्थिक समस्या ह्यामुळे योग्य आहार मिळत नाही. त्यामुळे मानसिक आजारांचा आहारावर परिणाम होतो हे अगदी खरंय. आता महत्वाचा प्रश्न आहे की “आहाराचा मानसिक आरोग्यावर परिणाम होतो का? ”  जर होत असेल तर हा एक दुहेरी संबंध झाला. ह्या दुहेरी संबंधात भर पडते ती शारीरिक आजारांची. शारीरिक आजार , मानसिक आजार व आहार ह्या तिन्ही बाबींचा एकमेकांवर प्रभाव पडत असतो. ह्या सगळ्या गुंत्यातून वैज्ञानिकांनी काही गोष्टी शोधून काढल्या आहेत. विचारपूर्वक अभ्यासांची रचना करून त्यातून माहिती मिळवत मिळवत काही निष्कर्ष आपल्या पुढे मांडले आहेत.

एकमेकांवर दुहेरी परिणाम होत असल्याने “आधी पक्षी की आधी अंडे?” असा संभ्रम होऊ शकतो. वाईट आहारामुळे आजार की आजारामुळे आहार बिघडला ? यातून शास्त्रज्ञ उत्तर काढण्याचा प्रयत्न करतात.

आहाराच्या संशोधनात रस का यावा?

चांगल्या आहाराचे चांगले परिणाम आणि वाईट आहाराचे वाईट परिणाम मानसिक आरोग्यावर होतात असे वेळोवेळी शास्त्रज्ञांना दिसले आहेत. काही फायदे हे शारीरिक आजारांचा अभ्यास सुरू असताना दिसले.

मेडिटेरीनियन (भूमध्य समुद्राच्या जवळील प्रदेश) या भागात जो आहार घेतल्या जातो त्याचे शारीरिक आरोग्यावर बरेच फायदे होतात असे खुपश्या अभ्यासांमध्ये दिसले आहे . ( उदा हृदयविकार ). ह्या आहाराचे महत्वाचे घटक म्हणजे :

  • भरपूर ताजा भाजीपाला व फळे
  • तेलबिया व नट्स ह्यांचे मुबलक प्रमाण
  • डाळी कडधान्य मुबलक प्रमाणात
  • नियंत्रित प्रमाणात दुग्धजन्य पदार्थ व अंडी
  • लाल मासांचे प्रमाण खूप कमी
  • तेलतूप व प्रक्रिया केलेली कर्बोदके यांचे प्रमाण खूप कमी

अश्या प्रकारचा आहार घेतल्याने मानसिक आरोग्याला सुद्धा फायदा होतो असे आढळून आले. नैराश्य (डिप्रेशन ) चा धोका असा आहार घेतल्याने कमी होतो असे कळल्यावर ह्या संदर्भात शास्त्रज्ञाना जास्त रस वाटू लागला. BMJ मधील लेखात तज्ञांनी ह्या बाबतीत झालेल्या वेगवेगळ्या अभ्यासांचा मागोवा घेतला आहे. आहाराचा परिणाम मानसिक आरोग्यावर होण्याचे तीन मार्ग आपल्याला आतापर्यंत कळले आहेत .

१. कर्बोदके आणि मानसिक आरोग्य :

कर्बोदके किंवा पिष्टमय पदार्थ हे गहू, तांदूळ ज्वारी, इत्यादी तृणधान्य तसेच मका बटाटा इत्यादी पासून मिळते . साखरसुद्धा व गुळ ही सुद्धा कर्बोदके आहेत . ह्यांचे प्रमाण जास्त झाले तर त्याचा मानसिक आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतो हे अभ्यासांत आढळले आहे. आपण खाल्लेल्या कर्बोदकांमधून आपल्या रक्तातील ग्लुकोज (रक्तशर्करा) किती पटकन वाढते याला ग्लायसेमिक इंडेक्स म्हणतात. जो पदार्थ खाल्यावर रक्तशर्करा अगदी लगेच व जास्त प्रमाणात वाढते त्या पदार्थाचा ग्लायसेमिक इंडेक्स जास्त असे म्हणतात. शिवाय एखादा पदार्थ खाल्यावर त्यातील किती साखर रक्तात शोषल्या जाते याला ग्लायसेमिक लोड असे म्हणतात. ज्या पदार्थाच्या १०० ग्राम वजनापैकी जास्तीत जास्त कर्बोदके रक्तात शोषली जातात त्याचे ग्लायसेमिक लोड जास्त. धान्यावर प्रक्रिया केली की त्यांचा ग्लायसेमिक इंडेक्स आणि लोड दोन्ही वाढतात. रिफाईन्ड कर्बोदके , मैदा ,पीठ व साखर-गुळ हे धोकादायक ठरतात .

शास्त्रज्ञांना असे आढळले आहे की सतत जास्त ग्ल्यासेमिक इंडेक्स व ग्लायसेमिक लोड जास्त असलेला आहार खाल्ला तर नैराश्य (डिप्रेशन ) व चिंतेचा आजार (Anxiety dissorder) ह्यांचा धोका वाढतो. अगदी निरोगी लोकांना काही काळ सतत जास्त कर्बोदके असलेला आहार दिल्यावर त्यांच्यात सुद्धा नैराश्याची लक्षणे आल्याचे एका अभ्यासात दिसले.

असे का होते? : जास्त कर्बोदके घेतल्यावर शरीरातील इन्सुलिन ह्या हार्मोन (संप्रेरक ) वर परिणाम होतो. रक्तातील साखरेची पातळी झपाट्याने वाढणे किंवा कमी होणे असे बदल घडायला लागतात . यांचा परिणाम म्हणून इतर हार्मोन्स व रसायनांवर परिणाम होतो. ह्या बदलांनी मानसिक आरोग्य धोक्यात येते. शिवाय हेच बदल लठ्ठपणा व डायबेटीस होण्यासाठी सुद्धा कारणीभूत असतात. हे दोन्ही आजार नैराश्य म्हणजे डिप्रेशन शी संलग्न आहेतच . इंसुलीनला प्रतिकार (इन्सुलिन रेझिस्टन्स ) , मेंदूची रचना आणि कार्य ह्यात बदल असे शारीरिक बदल लठ्ठपणा-डायबेटीस व नैराश्य दोन्हीमध्ये समानच आढळले आहेत. जास्त ग्लायसेमिक इंडेक्स व लोड असलेली कर्बोदके शरीरभर दाह किंवा सूज निर्माण करतात (inflammation ) असे सुद्धा आढळले आहे. ह्याचा परिणाम मानसिक आरोग्यावर सुद्धा होतो.

२. प्रतिकारशक्ती ,दाह आणि नैराश्य:

जास्त प्रमाणात उर्जा (कॅलरी) , स्निग्ध पदार्थ (तेलतूप) व प्रक्रिया केलेली कर्बोदके ह्यांचा विपरीत परिणाम आपल्या प्रतिकारशक्ती वर होतो. आपली प्रतिकारशक्ती (Immune System) आपल्याच विरोधात काम करायला लागते. ह्याने आपल्या शरीरात सगळीकडे दाह / सूक्ष्म सूज ( inflammation) सुरु होते. जीवनशैलीशी निगडीत अनेक आजार ह्यामुळे होतात. मेंदु मध्ये सुद्धा बरीच इजा ह्यामुळे होऊ शकते. मेंदूचा तल्लखपणा कमी होणे, (मेंदूतील एक भाग) हिप्पोकॅम्पस ची कार्यक्षमता कमी होणे ही काही उदाहरणे झाली . सामान्य व्यक्तीचा मेंदूचा रक्तपुरवठा इतर अवयवांपेक्षा निराळाअसतो. सामान्यपणे रक्तातील सगळेच घटक मेंदूच्या पेशींपर्यंत पोहोचत नाहीत. काही ठराविक घटक फक्त पोहोचतात. ह्यामुळे मेंदू सुरक्षित राहायला मदत होते. रक्तवाहिन्यांमध्ये सतत Inflammation दाह असेल तर ह्यात समस्या येतात व मेंदूच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होतो. या सगळ्यांमुळे मानसिक आजारांचा धोका वाढतो असे तज्ञांचे मत आहे.

मेडीटेरीनियन पद्धतीचा आहार घेतल्याने शरीरातील दाह (inflammation) कमी व्हायला मदत होते असे अभ्यासात दिसून आले आहे. ह्याउलट तेल-तूप, कर्बोदके, उर्जा जास्त असलेला आहार व प्रक्रिया केलेले पदार्थ ह्याने दाह वाढतो असे दिसले आहे. असा दाह कमी करणारी काही औषधे दिली असल्यास नैराश्याची लक्षणे कमी झाल्याचे सुद्धा चांगल्या दर्जाच्या अभ्यासात दिसले आहे. ह्या सगळ्या गोष्टी लक्षात घेता आहाराचा परिणाम प्रतिकार शक्ती व दाह ह्यांच्यावर होऊन परिणामी मानसिक आरोग्यावर होतो असे म्हणण्यास खूप वाव आहे. या संदर्भात अजून अभ्यासाची गरज आहे असे तज्ञ सुचवत आहेत.

३. पोटातील उपयुक्त जीवाणू आणि मानसिक आरोग्य :

आपल्या सगळ्यांच्या पोटात सामान्यपणे काही सूक्ष्मजीव असतात. हे आपल्यासाठी उपयोगी असतात. ह्या सूक्ष्म जीवांमध्ये विविधता असते व त्याचे प्रमाणही मुबलक असते. हे बिघडले तर बरेच शारीरिक आजार होतात असे संशोधनातून लक्षात येत आहे. डायबेटीस, लठ्ठपणा , प्रतिकारशक्ती शी निगडीत आजार व पोटांचे विकार अशा वेगवेळ्या आजारांमध्ये आतडीतील जीवाणूची भूमिका ह्यावर भरपूर संशोधन सुरु आहे. आतडीतील जीवाणू निरोगी आणि वैविध्यपूर्ण असतील तर वरील आजारांचा धोका कमी होतो हे आपल्याला कळले आहे. मानसिक आरोग्यासंबंधी सुद्धा असेच असावे असे मत तज्ञ व्यक्त करत आहेत.

आतडीतील उपयुक्त जीवाणूंचे आतडीमधील मज्जातंतू व रसायनांच्या मदतीने आपल्या मेंदूशी सुद्धा संपर्क करतात. त्यांचे आरोग्य बिघडले तर आपल्या मानसिक आरोग्यावर सुद्धा परिणाम होऊ शकतो. नैराश्य (डिप्रेशन) असलेल्या रुग्णांच्या आतडी मधील जीवाणू मध्ये विपरीत बदल घडलेले अभ्यासांमध्ये दिसले आहेत. एका प्रयोगात काही निरोगी उंदरांच्या आतडीत डिप्रेशन च्या रुग्णांच्या आतडीतील जीवाणू टाकण्यात आले. असे केल्यावर त्या निरोगी उंदरांमध्ये डिप्रेशन म्हणजेच नैराश्याची लक्षणे दिसायला लागली .आतडीतील जीवाणू सुधारणारा probioticहा घटक दिल्यावर डिप्रेशन च्या लक्षणांमध्ये सुधार दिसला असा एक अभ्यास पुढे आला आहे.ह्याचाच अर्थ आतडीचे आरोग्य छान तर आपले आरोग्य छान!

आतडीचे आरोग्य सुधारणारा आहार म्हणजे ज्यात चोथा (फायबर), पॉलीफेनोल आणि चांगली स्निग्धाम्ले ह्यांचे प्रमाण मुबलक असेल. सोप्या भाषेत भरपूर भाजीपाला , फळे , कडधान्ये , तेलबिया व कच्चे अन्न असा आहार. वर सांगितलेला मेडीटेरीनियन पद्धतीचा आहार आतडीचे आरोग्य सुधारतो असे दिसले आहे. ह्याउलट तेलकट , तळलेले , साखर , पीठ मैदा जास्त असलेला आहार हा आतडीचे आरोग्य बिघडवणारा दिसलेला आहे. अशा आहाराने आतडीतील जीवाणूंचा दर्जा खूपच खालावतो.

सावधगिरीचा इशारा:

आपण आहार आणि मानसिक आरोग्यावरील परिणामाबद्दल बरेच बघितले तरीही एक विसरायला नको. मानसिक आजार अनेक कारणांमुळे होऊ शकतात. अगदी डिप्रेशन सुद्धा विविध कारणांमुळे होऊ शकते. ह्यातील अनेक कारणे ही आहाराशी मुळीच संबंध नसणारी असू शकतात. त्यामुळे मानसिक आजार हे फक्त चुकीच्या आहाराने होतात असे मुळीच नाही. शिवाय फक्त आहारात बदल करून आपल्याला सगळे मानसिक आजार बरे करता येत नाहीत. मनोविकार तज्ञ (सायकायट्रीस्ट) व औषधोपचार हे मानसिक आजारांमध्ये खूप महत्वाचे आहेत. ते जीव वाचवू शकतात. त्यामुळे मानिविकार तज्ञाचा सल्ला हा खूप आवश्यक आहे! वर उल्लेख केलेल्या लेखात सुद्धा हा मुद्दा मांडण्यात आला आहे. मानसिक आजारांविषयी समाजात एक पगडा असतो. त्यामुळे वैद्यकीय मदत डावलून घरगुती उपाय करण्याकडे कल असतो. असे करू नये.

वरील लेखाचा उद्देश हा निरोगी लोकांनी आहारावर भर देऊन आजार टाळायला मदत व्हावी हा आहे. सोबतच आधुनिक वैद्यक शास्त्र आहाराला किती महत्व देते व कसे अभ्यास सुरु असतात ह्याविषयी माहिती व्हावी हा सुद्धा आहे.

डॉ विनायक हिंगणे

वरील लेखात उल्लेख केलेला BMJ मधील लेखाची लिंक संदर्भ म्हणून वाचता येईल:https://www.bmj.com/content/369/bmj.m2382?utm_source=twitter&utm_medium=social&utm_term=hootsuite&utm_content=sme&utm_campaign=usage

कोव्हीड 19 (कोरोना) : विचार करण्यासारखे महत्वाचे मुद्दे

“कोव्हीड 19” हा आजार सगळ्यांना ओळखीचा झाला आहे. कदाचित फारच ओळखीचा झाला आहे. माहितीचा महापूर धोकादायक ठरतोय अशी परिस्थिती आहे. अशा वेळी महत्वाच्या मुद्यांकडे दुर्लक्ष होऊन आपण चुकीच्या दिशेने धावतो आहोत का असे बघायची वेळ आहे. या संदर्भात काही सोप्या सरळ गोष्टी मांडल्या आहेत.

कोव्हीड19 विषयी चर्चा मुख्यतः आपण या आजाराला घाबरून जावे किंवा आपण मुळीच घाबरु नये ह्या उद्देशाने सुरू आहेत असे वाटते. घाबरल्याने लोक प्रतिबंधात्मक उपाय पाळतील व कोरोनाचा प्रसार कमी वेगाने होईल असा बऱ्याच लोकांचा समज असतो. काहींचा समज ह्याच्या अगदी विरुद्ध असतो. लोक घाबरून चुकीचे निर्णय घेऊ नये म्हणून लोकांची भीती कमी करण्याकडे त्यांचा कल असतो. आता हे दोन्ही प्रकारचे सल्ले देताना कधी कधी अतिरेक होतो. हे दोन्ही प्रकारचे अतिरेकी सल्ले रुग्णांसाठी आणि जनतेसाठी धोकादायक असतात. ह्या सल्यांमागील भावना कधी कधी प्रांजळ तर कधी नफेखोरी ची असते. भावना कुठलीही असो. पूर्वग्रह दुषित सल्ले (घाबरावे किंवा घाबरू नये ) फायद्याचे ठरत नाहीत.

असाच एक अतिरेकी सल्ला सोशल मीडिया वर फिरतोय तो म्हणजे “कोरोना हा आजार नसून एक षडयंत्र आहे” व “आपल्याला उगीच भीती दाखवत आहेत”. काही ठिकाणी ह्यात भर म्हणून असेही म्हटले आहे की कोरोना वायरस हा साधा फ्लू वायरस आहे. हे सगळे चुकीचे आहे.

वस्तुस्थिती अशी आहे:

  • कोरोना व्हायरस नावाचा व्हायरस चा एक परिवार आहे. तो आपल्याला आधीपासून माहीत आहे.
  • 2019 त्रासदायक असलेला “नोवेल कोरोना व्हायरस” म्हणजेच “नवीन कोरोना व्हायरस” हा या परिवारातील नवीन सदस्य सापडला.
  • ह्या व्हायरस मुळे होणाऱ्या आजाराला कोव्हीड 19 म्हणतात.
  • हा आजार बहुतांशी सौम्य व काहींमध्ये मध्यम तीव्रतेचा असतो. कमी प्रमाणात गंभीर आजार व मृत्यू होऊ शकतो.
  • हा आजार खरा आजार असण्याचे पुरावे वैद्यकीय जर्नल, जगभरातील खात्रीलायक बातम्या आणि वैयक्तिक अनुभव आहे. ह्या आजाराने मृत्यू होतो ह्याचे सुध्दा भक्कम पुरावे आहेत.
  • फ्लू व्हायरस हा व्हायरस चा वेगळा परिवार आहे. त्यातील काही फ्लू व्हायरस मुळे सुद्धा गंभीर आजार व मृत्यू होऊ शकतो.
  • कोरोना व्हायरस(विषाणू) शास्त्रज्ञांना दिसला आहे. त्याचे इलेक्ट्रॉन मायक्रो स्कोप मध्ये दिसलेले छायाचित्र आपल्या भारतीय वैज्ञानिकांनी प्रसिद्ध केले आहे

कोव्हीड 19 हा खराखुरा आजार असण्याचा एक युक्तिवाद सुद्धा मला मांडायचा आहे. कोव्हीड 19 हा आजार झालेल्या व्यक्तीचा संपर्क एखाद्या वाहक किंवा रुग्णांशी आलेला असतो. ज्यांना संसर्ग होतो त्यांच्यात एक ठराविक पॅटर्न दिसतो. बहुतेकांना काहीच लक्षणे येत नाहीत किंवा सौम्य लक्षणे दिसतात. काहींना मध्यम तर काहींना गंभीर लक्षणे दिसतात. ज्यांना लक्षणे दिसतात त्यांत ठराविक प्रकारची लक्षणे दिसतात. त्यांच्यातील तपासण्यांमध्ये (फक्त swab नाही इतर सुद्धा) ठराविक दोष दिसतात. फुफ्फुसांवर परिणाम झालेला xray आणि CT scan मध्ये दिसून येतो. सोबतच फुफ्फुसाच्या कामात अडथळा आल्याने शरीरातील ऑक्सिजन चे प्रमाण कमी होताना दिसते. हे सगळे एकाच ठिकाणी नाही तर जगभर घडत आहे . यात सातत्य आहे. ह्याला योगायोग कसे म्हणता येतील? शिवाय नेहमीच्या साथीच्या आजारांमध्ये डॉक्टर , आरोग्य कर्मचारी व पुलिस नेहमीच काम करत आले आहेत. कोरोना संसर्ग होऊन कोव्हीड 19 हा आजार झाल्याने अनेक डॉक्टर , आरोग्य कर्मचारी व पुलिस ह्यांचे मृत्यू झाले आहेत. असे मृत्यू साधारण आजारात होताना आपल्याला दिसत नाहीत. नवीन कोरोना व्हायरस हा नवीन व्हायरस असल्याने त्याविरुद्ध मनुष्याला विशेष प्रतिकार शक्ती नाही. ह्या विषाणूची लागण होण्याची क्षमता सुद्धा इतर आजारांपेक्षा जास्त आहे. म्हणून आरोग्य कर्मचाऱ्यांना इतर आजारंपेक्षा जास्त धोका कोव्हीड 19 मुळे आहे. माझ्या स्वतःच्या ओळखीच्या एका डॉक्टरांचा मृत्यू कोरोनाने झालेला आहे. ओळखीच्या काही लोकांना कोव्हीड 19 हा आजार सुद्धा झाला आहे. त्यामुळे कोव्हीड 19 हा खराखुरा आजार आहे असे माझे मत आहे.

COVID 19 आजाराचे सबळ पुरावे व सखोल माहिती सर्वत्र उपलब्ध आहे.

टेस्ट विषयी गोंधळ:

कोव्हीड 19 च्या टेस्ट बद्दल खूप चर्चा व तर्कवितर्क लढवले जात आहेत.आपल्याला खरंच अशा चर्चांमध्ये अडकून पडायला हवं का ? माझ्यामते सामान्य जनतेने अशा चर्चांमध्ये अडकून पडायला नको. साथ रोगांमध्ये तज्ञ असलेले लोक व सरकार याकडे लक्ष देतात. आपला रस जर फक्त आपल्या आरोग्यामध्ये असेल तो आपण टेस्ट विषयी पुढील गोष्टी समजून घ्याव्यात:

  • बहुतेक तपासण्या 100टक्के अचूक नसतात. त्यामुळे एखादी व्यक्ती आजार असूनही टेस्ट निगेटिव्ह येऊ शकते.कोव्हीड 19 टेस्ट बाबत सुद्धा हे होऊ शकते.
  • आजाराची लक्षणे, शारीरिक तपासणी, इतर लॅब टेस्ट व तपासण्या ह्यातून डॉक्टर एक प्राथमिक निदान करतात.त्याला मदत म्हणून कोव्हीड 19 स्वाब टेस्ट असते.(त्यामुळे आधीच्या प्रक्रियेला सुद्धा महत्व असते हे लक्षात घ्यावे)
  • साथ रोग प्रतिबंध म्हणून काही लोकांची लक्षणे/त्रास नसताना सुद्धा तपासणी केल्या जाते.
  • सगळ्या पॉझिटिव्ह रूग्णांना सारखाच धोका नसतो. काहींना कमी तर काहींना जास्त.
  • निगेटिव्ह रिपोर्ट आला तरीही लक्षणे असल्यास इतरांपासून दूर राहिलेले बरे ( इतरांना लागण होण्याचा धोका कमी होतो)
  • टेस्ट बद्दल डॉक्टर व आरोग्य यंत्रणा ह्यांचे मार्गदर्शन घ्यावे. अफवांवर विश्वास ठेऊ नये.

प्रतिबंध महत्वाचा:

covid-19 उपचारांबाबत बऱ्याच अफवा पसरत आहेत. रेमदेसिविर सारख्या औषधांची साठेबाजी, नवीन उपचारांच्या संशोधनावरील बातम्या व घरगुती उपायांचा सुळसुळाट हे सगळे आपण बघतोच आहोत. लोक यामध्ये गरजेपेक्षा जास्त रस दाखवतात व जे महत्त्वाचे आणि सोपे आहे त्याकडे दुर्लक्ष करतात. कोव्हीड 19 विरुद्ध प्रतिबंधात्मक उपाय केले तर हा आजार टाळता येतो. ते जास्त सोयीचे योग्य आणि सोपे आहे.

  • अतिशय गरज असेल तरच बाहेर पडावे
  • दोन व्यक्तींमध्ये सुरक्षित अंतर (दोन मीटर)ठेवावे
  • आपण मास्क लावावा व समोरच्याला मास्क लावण्याचा आग्रह करावा
  • हात वारंवार धुवावेत व स्वच्छतेचे नियम पाळावेत
  • बाहेर असताना चेहऱ्याला व मास्क ला हात लावू नये
  • गर्दीची ठिकाणे टाळावीत

हे एवढे केल्यास आपला धोका खूप कमी होतो. आरोग्य संघटना व तज्ञ हेच सुचवतात.उपचारापेक्षा प्रतिबंध महत्वाचा हे आधुनिक वैद्यकशास्त्रा पासून आयुर्वेदा पर्यंत सगळेच सांगतात. प्रतिबंध करणे म्हणजे आजाराला घाबरणे असे नाही. “चिंता करू नये पण काळजी घ्यावी” .

उपचारांबद्दल संभ्रम:

आधुनिक वैद्यकशास्त्रात कोव्हीड 19 बद्दल प्रभावी उपचार नाही असा प्रचार केला जातो. त्याऐवजी काही घरगुती उपाय किंवा शास्त्रीय मान्यता नसलेले उपाय सुद्धा सुचवले जातात. अशा भूलथापांना बळी पडू नये. उपचारासाठी योग्य डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

सगळ्यांना उपचाराची सारखीच गरज नसते: ज्यांना लक्षणे नाहीयेत किंवा अगदी सौम्य लक्षणे आहेत त्यांना फारसा उपचार द्यावा लागत नाही. असे लोक लवकर आणि काही त्रास न होता सुद्धा बरे होऊ शकतात. भारतात अशा रुग्णांचे प्रमाण बरेच आहे. अमुक तमुक घरगुती उपचार केल्याने हे रुग्ण बरे झाले असे म्हणणे चुकीचे ठरते. घरगुती उपायांनी दुष्परिणाम होत नाही असे म्हणून त्यांचा सर्रास प्रचार केला जातो. पण ह्याचा दुष्परिणाम असा होतो की लोक आजार गंभीर होईपर्यंत अशा उपायांवर अवलंबून राहतात. हे धोक्याचे ठरू शकते.

काहींना उपचाराची गरज जास्त असते. अशा लोकांच्या आजार मध्यम तीव्रतेचा किंवा गंभीर असतो. अशा लोकांना आधुनिक उपचार पद्धतीने बराच फायदा होतो. अशा रुग्णांना ऑक्सिजन आय सी यु मधील सेवा देता येतात. स्टेरॉईड व इतर काही औषधांचा फायदा अशा रुग्णांना होऊ शकतो असे दिसून आले आहे. अतिशय गंभीर आजार होऊन सुद्धा काही रुग्ण वाचले आहे. आजारावर उपचार फक्त विषाणूंना मारण्याची औषधे देऊन केला जात नाही. उपचाराला अनेक पैलू असतात. त्यांचा विचार डॉक्टर करतात.त्यामुळे मध्यम व जास्त तीव्रतेचा कोव्हीड 19 आजारात सध्या उपलब्ध असलेल्या उपायांपैकी आधुनिक उपचार पद्धती ही सगळ्यात महत्त्वाची आहे.

प्रतिकारशक्ती वाढवायची का?

प्रतिकारशक्ती बद्दल दोन गोष्टी समजून घ्यायला हव्यात:

  • प्रतिकारशक्तीचे दोन प्रकार असतात नैसर्गिक प्रतिकारशक्ती व विशेष प्रतिकारशक्ती. नैसर्गिक प्रतिकारशक्ती मुळातच असलेली प्रतिकारशक्ती असते. विषाणू किंवा जीवाणू ला सामोरे गेल्यावर आपल्या शरीरात विशेष प्रतिकारशक्ती तयार होते.
  • प्रतिकारशक्ती वाढवण्याचा शॉर्टकट नाही. ती बटन दाबल्यासारखी कमी जास्त होत नाही. प्रतिकार शक्तीची प्रक्रिया थोडी किचकट असते.

नॉर्मल निरोगी व्यक्तीची प्रतिकारशक्ती नॉर्मल असते. त्यासाठी वेगळे काही करावे लागत नाही. कुठलाही काढा घ्यावा लागत नाही. लठ्ठपणा, डायबिटीज, जीवनशैलीचे आजार किंवा चुकीची जीवनशैली असेल तर प्रतिकारशक्ती कमी पडते असले दिसले आहे. त्यामुळे जीवनशैलीत सुधार करून वरील लोकांची प्रतिकारशक्ती सुधारायला मदत होऊ शकते. जे नियमितपणे चांगली जीवनशैली पाळतात त्यांना खरेतर काहीही नवीन करण्याची गरज नाही. सोपे व फायदा करू शकणारे उपाय:

  • संतुलित आहार
  • नियमित व्यायाम
  • पुरेशी झोप
  • ताणतणाव नियंत्रण
  • व्यसन असल्यास ते थांबवणे

हे उपाय केल्यावर लगेच प्रतिकारशक्ती वाढेल असे नाही. आपल्याला नेहमी साठी सातत्याने निरोगी जीवनशैली जोपासावी लागते. विषाणू विरुद्ध विशेष प्रतिकारशक्ती साठी त्या व्हायरसची लागण व्हावी लागते किंवा लसीकरण करावे लागते. कोव्हीड 19 विरूद्ध लसीकरण येईल तेव्हा आपल्यासाठी तो एक महत्त्वाचा उपाय ठरेल. वरील दोन्ही मुद्दे लक्षात घेता सद्या कळीचा मुद्दा प्रतिकारशक्ती पेक्षा जास्त प्रतिबंध हा आहे.

राजकारण, वैयक्तिक लाभ आणि संकट काळातील मानसिकता:

कोव्हीड 19 हा फक्त वैद्यकीय आजार नसून अनेक पैलू असलेला सामाजिक व आर्थिक प्रश्न सुद्धा आहे. त्यामुळे वैद्यकीय क्षेत्राच्या खांद्यावर बंदूक ठेऊन गोळ्या चालवणारेही भरपूर आहेत. अनेक तर्क वितर्क त्यातून जन्माला येतात. मीडिया आणि सोशल मीडिया ह्यामध्ये दर्जेदार व खात्रीलायक वैद्यकीय माहिती किती मिळते ह्याबद्दल सगळ्यांना अंदाज आहेच. तेव्हा सामान्य नागरिक म्हणून आपण काय करावे असा विचार करत असाल तर गोंधळून जाऊ नका. भूलथापांना बळी पडू नका. कोव्हीड 19 विषयी वादविवादात अडकु नका. प्रतिबंधात्मक उपाय करा. धोका कमी होईल. तरीही त्रास झाल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. धोक्याची लक्षणे : त्रास वाढला, चक्कर आली, धाप लागली किंवा अस्वस्थ वाटले तर त्वरित दवाखान्यात दाखवा.

माहिती योग्य मिळावी यासाठी:

  • WHO, सरकारी यंत्रणा  आणि आरोग्य संघटना यांचे कोव्हीड-19 विषयीचे मार्गदर्शक लेख , व्हिडीओ  किंवा सूचना आपण बघू शकतो.
  • दुसरा उपाय म्हणजेआपल्या नेहमीच्या डॉक्टरांचा सल्ला आपण घेऊ शकतो.
  • इतर ठिकाणी / सोशल मेडिया वर असलेले सल्ले यांचे संदर्भ तपासून  बघावेत.

डॉ विनायक हिंगणे (एमबीबीएस, डी एन बी मेडीसिन) फिजीशियन

अंतर्दृष्टी: आजाराच्या निदानामागची प्रक्रिया

VinayakHingane

IMG_20150526_184212
आपण डॉक्टरकडे गेल्यावर डॉक्टर आपल्या आजाराचे निदान करतात. आपल्याला वेगवेगळे त्रास होतात, बरीच लक्षणे दिसतात आणि त्यातून डॉक्टर नेमका आजार शोधतात. आपल्याला त्रास का झाला ह्याचं उत्तर मिळते. सोबतच त्या आजाराचा ठराविक उपचार करता येतो. हे निदान करताना डॉक्टरांच्या डोक्यात काय प्रक्रिया चालते ह्याचं कुतूहल बऱ्याच लोकांना वाटतं. अगदी सखोल तर नाही पण ह्या प्रक्रियेचं एक रेखाचित्र तुमच्यासमोर मांडणार आहे. सोबतच निदानासाठी आवश्यक तपासण्यांबद्दल थोडेसे सांगणार आहे.

आजारांच्या निदानाचा पाया असतो वैद्यकीय ज्ञान. आजाराचे आणि आपल्या शरीराचे वेगवेगळे पैलू शिकून हे ज्ञान मिळते. याची सुरुवात जरी वैद्यकीय महाविद्यालयात झाली तरी आयुष्यभरात डॉक्टर शिकतच असतात. ह्या ज्ञानाचा वापर निदान आणि उपचार करताना करण्यासाठी बरीच कौशल्ये वापरावी लागतात. कारण निदानासाठी आवश्यक असलेली माहिती सहज मिळत नाही. ती बरेचदा शोधावी लागते.

निरीक्षण कौशल्य:

डॉक्टरांना त्यांच्या ज्ञानासोबतच इतर अनेक कौशल्यांची गरज असते . त्यातील एक महत्वाचे कौशल्य म्हणजे निरीक्षण . एखाद्या कुशल नजरेतून खूप महत्वाची माहिती टिपल्या जाते. जितकी जास्त माहिती, तितके अचूक निदान!…

View original post 1,174 more words

आजारपण आणि डायबेटीसचे नियंत्रण:

डायबेटीसच्या पेशंटना इतर आजार बरेच त्रासदायक ठरतात. मधुमेहींची प्रतिकारशक्ती मुळातच थोडी कमी असते. त्यामुळे संसर्ग होणे व वाढणे लवकर होते. जखमा भरायला सुद्धा इतरांपेक्षा जास्त वेळ लागतो असे बरेचदा दिसते. जीवनशैलीचे आजार जसे हृदयरोग आणि स्ट्रोक ह्यांचा धोका सुद्धा मधुमेहींना जास्त असतो. डायबेटीस मुळे जसा इतर आजारांचा धोका वाढतो तसेच इतर आजारांमुळे सुद्धा डायबेटीस अनियंत्रित होण्याचा धोका असतो. इतर आजारांमुळे शुगरची पातळी अचानक वाढू किंवा कमी होऊ शकते. हे कसे होते ते आपण आज बघूया.

आजारात रक्तशर्करा (शुगर लेव्हल) का वाढते ?

वेगवेगळ्या आजारामध्ये ( संसर्गजन्य व अचानक होणारे गंभीर आजार ) शरीर लढा देण्याच्या स्थितीमध्ये जाते. अशा वेळी तणावाशी लढणारे स्ट्रेस हार्मोन ह्यांचे प्रमाण वाढते. तणावाच्या वेळी वाढणाऱ्या ह्या संप्रेरकांचे बरेच प्रकार असतात आणि आपला बचाव होण्यासाठी ही संप्रेरके महत्वाची असतात. पण ह्या स्ट्रेस हार्मोन्स चा साखरेच्या पातळीवर होणारा परिणाम हा इन्सुलिनच्या परिणामाच्या अगदी विरुद्ध असतो. हे हार्मोन्स वाढले की रक्तातील साखरेची पातळी वाढते. डायबेटीस मध्ये इन्सुलिनचे काम आधीच बिघडलेले असते. त्यामुळे हा परिणाम जास्त उठून दिसतो. त्यामुळे संसर्ग झाला किंवा अचानक आजार झाला तर शुगर लेव्हल वाढलेली दिसते. जेवण नेहमीपेक्षा थोडे कमी झाले तरी शुगर वाढली किंवा औषध घेऊनही शुगर वाढली असे चित्र दिसू शकते. काही लोकांना प्री डायबेटीस (डायबेटीस च्या आधीची पायरी) असतो.अशांची शुगर डायबेटीस च्या पातळी एवढी वाढलेली दिसू शकते . डायबेटीस च्या रुग्णांना सुद्धा कधी कधी जास्तीची औषधे आजाराच्या काळामध्ये घ्यावी लागू शकतात.

आजारांमध्ये साखरेची पातळी वाढण्याचे दुसरे एक कारण म्हणजे औषधे व उपचार . काही जीवनावश्यक औषधे अशी असतात की त्यांचा एक परिणाम साखरेची पातळी वाढणे हा असतो. ही औषधे देणे अत्यावश्यक असते आणि त्यांना पर्याय नसतो . डॉक्टर सर्व विचार करूनच ही औषधे देतात. अशा वेळी साखरेची पातळी किती वाढते ते बघून त्यासाठी काही काळाकरिता डायबेटीस ची औषधे वाढवली जातात. शस्त्रक्रिया किंवा इतर काही प्रक्रिया ह्यांचा सुद्धा आपल्या शरीरावर ताण पडतो. ह्याने सुद्धा शुगर वाढू शकते.

हालचाल कमी होणे हे सुद्धा एक महत्वाचे कारण आहे. आजारी व्यक्तीची हालचाल नेहमीपेक्षा कमी होते. स्नायूंची हालचाल मंदावली की इंसुलीनला प्रतिकार वाढतो आणि शुगरची पातळी वाढायला लागते. बरेच आजारी व्यक्ती थोडे बरे वाटल्यावर हालचाल सुरु करतात व हळूहळू साखरेची पातळी नियंत्रणात येताना दिसते.

आहार हा शुगर पातळीवर परिणाम करणारा खूप महत्वाचा घटक नेहमीच असतो. आजारपण सुद्धा याला अपवाद नाही. आजारी व्यक्तीचा नेहमीचा आजार बदलण्याची अनेक कारणे असतात. नेहमीपेक्षा कर्बोदके आणि शर्करा (कार्बोहायड्रेट्स आणि शुगर्स) ह्यांचे प्रमाण आहारात वाढले तर शुगर वाढण्याची शक्यता असते . बरेचदा आजारी व्यक्तींमध्ये बिस्किटे, ब्रेड, ज्यूस इत्यादींचे प्रमाण नेहमीपेक्षा जास्त प्रमाणात घेण्याकडे कल असतो. काहींना सलाड , भाज्या ,असे पदार्थ आजारपणात कमी करावे लागतात. आहारातील असे बदल शुगर वाढण्यासाठी कारणीभूत होऊ शकतात. पण काही लोकांमध्ये आहार कमी होऊन सुद्धा शुगर वाढू शकते हे आपण सुरुवातीलाच बघितले आहे. एरव्ही सुद्धा नाजूक असलेला आहाराचा तोल आजारी लोकांमध्ये सांभाळणे जास्तच कठीण असते.

काही आजारांमध्ये शारीरिक बदल घडतात ज्याने साखरेच्या पातळीवर विपरीत परिणाम घडतात. स्वादुपिंड (Pancreas) वर दाह किंवा संसर्ग झाला तर त्याचा परिणाम शुगरची पातळी वाढण्यामध्ये होऊ शकतो. आतडीतील उपयुक्त जीवाणू नष्ट झाल्यास साखरेची पातळी नियंत्रणात येणे कठीण होऊ शकते.

अशा वेगवेगळ्या आणि एकमेकांमध्ये गुंतलेल्या कारणांमुळे आजारी मधुमेहींमध्ये साखरेची पातळी वाढू शकते. काहींमध्ये एखाद दुसरे तर काहींना अनेक कारणे असतात. ह्यातील बहुतांशी लोकांची साखर आजारपण संपल्या नंतर परत पूर्ववत होताना दिसते.

आजारपणात मधुमेहींची शुगर लेव्हल कमी होऊ शकते का?

हो. आजारपणात शुगर वाढू शकते तशीच कमी सुद्धा होऊ शकते . वर सांगितलेली बरीच कारणे ह्यासाठी सुद्धा कारणीभूत असू शकतात. आहार कमी होणे त्यातील महत्वाचे कारण. आहारातील कर्बोदके आणि शर्करा कमी झाली व डायबेटीस ची औषधे नेहमीप्रमाणेच सुरु असतील तर त्याने साखरेची पातळी कमी होऊ शकते. वारंवार उलटी होणे किंवा जुलाब होणे ह्यामुळे खाल्लेले अन्न रक्तात शोषून घेता येत नाही. अशा वेळी कमी खाण्याकडे सुद्धा कल असतो.त्यामुळे उलटी जुलाब झाले तर शुगर लेव्हल खूप कमी होण्याचा धोका असतो.

काही औषधे जशी शुगर वाढवतात तशीच काही उलट परिणाम सुद्धा करू शकतात. इतर आजाराच्या काही औषधांमुळे शुगर कमी सुद्धा होऊ शकते. काही औषधांचा परिणाम डायबेटीसच्या औषधांच्या कामावर होतो व त्यामुळे शुगरची पातळी कमी होऊ शकते. अशी गुतागुंत दुर्मिळ असते पण घडू शकते. अशा वेळी डॉक्टर औषधांचे डोस बदलून ठीक करतात. आजारी असताना औषधात बदल करते वेळी डॉक्टरांचा सल्ला जरूर घ्यावा.

किडनी व लिवर (मूत्रपिंड व यकृत) ह्या दोन्ही अवयवांचे काम महत्वाचे असते. किडनी आपल्या शरीरातील औषधे बाहेर टाकते. लिवर सुद्धा औषधांच्या चयापचय क्रियेत मदत करते. लिवर साखरेची पातळी सुद्धा नियंत्रणात ठेवायला मदत करते. किडनी चे काम मंदावले किंवा लिवर खराब झाले तर त्यामुळे शुगर कमी होऊ शकते. अशा आजारांमध्ये जास्त खबरदारी घ्यावी लागते .

साखरेची पातळी कमी -जास्त झाल्यास काय होऊ शकते?

आजारपणात साखरेची पातळी थोड्या प्रमाणात वाढल्यास बरेचदा मोठी समस्या होत नाही. पण काही पेशंट मध्ये साखरेची पातळी खूप जास्त वाढते. असे झाल्यास वाईट परिणाम होऊ शकतात. खासकरून टाईप १ डायबेटीस व ज्यांना इन्सुलिन ची गरज असते अशा पेशंट मध्ये किटोन चे प्रमाण खूप वाढून किटो-ॲसिडोसीस म्हणजे रक्ताची आम्लता वाढू शकते . हे धोक्याचे असते. इन्सुलिनची कमतरता पडल्यामुळे असे होते. अशा वेळी शुगरच्या पातळी सोबत लघवीतील किटोन हे रसायन मोजले तर निदान लवकर होते. लघवीच्या स्ट्रिप्स (मोजपट्टी ) मिळतात ज्यावर आपण किटोन मोजू शकतो. इन्सुलिनची गरज असणारे मधुमेही खूप आजारी पडल्यास ग्लुकोमिटर सोबत ह्याचा सुद्धा वापर करू शकतात.

शिवाय काहींची साखर खूप वाढल्यास किटोन तयार न होता सुद्धा परिस्थिती गंभीर होऊ शकते. शरीरात साखरेचे प्रमाण एवढे वाढते की मेंदूचे काम मंदावते. ह्याला इंग्रजीमध्ये Diabetic Hyperosmolar Syndrome म्हणतात. अशी परिस्थिती टाईप २ डायबेटीस मध्ये दिसते. आजारपणा मध्ये असे होण्याची शक्यता इतर वेळी पेक्षा जास्त असते.

शुगर पातळी कमी होणे (हायपो) खूप धोक्याचे ठरू शकते. शुगरची पातळी खूप कमी झाल्यास दरदरून घाम सुटणे, चक्कर येणे बेशुद्ध पडणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. शुगर खूप कमी झाल्यास आकडी येणे व मेंदूला इजा होणे अशी अतिशय गंभीर लक्षणे सुद्धा दिसू शकतात. शुगर कमी झाल्यामुळे शरीरावर पडणारा ताण हा इतर आजारांच्या दृष्टीने सुद्धा हानिकारक ठरू शकतो. उदा : हृदयविकाराच्या त्रासाने आय सी यु मध्ये भरती असलेल्या रुग्णाची शुगर खूप कमी झाल्यास आधीच कमकुवत असलेल्या हृदयावर अधिक ताण पडून परिस्थिती जास्त बिघडू शकते.

अशाप्रकारे आजारपणात साखरेची पातळी खूप कमी किंवा खूप जास्त वाढल्यास गंभीर त्रास होऊ शकतो. अर्थातच हे त्रास सगळ्यांमध्ये होत नाहीत. पण त्यांचे गांभीर्य लक्षात घेता शंका वाटल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

•आजारपणात मधुमेहींनी काय करावे?

पुढील काही बाबींकडे लक्ष ठेवल्यास फायदा होऊ शकतो :

  • घाबरून जाऊ नये . सगळ्यांना गंभीर त्रास होत नाही.
  • साखरेची पातळी नियमित पणे मोजावी. घरी ग्लुकोमीटर असल्यास उत्तम. आपण आजारपणात रोज साखरेच्या पातळीवर लक्ष ठेऊ शकतो. (इन्सुलिनची गरज असणाऱ्यांसाठी हे खूप महत्वाचे )
  • आपली औषधे व इन्सुलिन सुरु ठेवावे. शंका वाटल्यास डॉक्टरांना विचारावे.
  • आहार व पाणी पिणे सुरु ठेवावे. जर आहार व पाणी पिणे खूप कमी झाले तर तातडीने डॉक्टरांना भेटावे.
  • सतत उलटी होत असल्यास तातडीने डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
  • इन्सुलिनची गरज असणार्यांनी शुगर वाढल्यास किटोन ची तपासणी केलेली उत्तम.
  • पोटात दुखणे , मळमळ , उलटी,खूप अशक्त वाटणे इत्यादी डायबेटिक किटो-ॲसिडोसीस ची असू शकतात.
  • शुगर कमी झाल्यास किंवा कमी झाल्याची लक्षणे दिसल्यास ग्लुकोज किंवा साखर थोड्या प्रमाणात लगेच घेणे फायद्याचे ठरते. सोबत कर्बोदके असलेले पदार्थ जसे पोळी किंवा बिस्कीट घ्यावे. शुगर दर २ ते ४ तासांनी तपासावी. कारण परत कमी होण्याची भीती असते. त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घेतलेला कधीही उत्तम!
  • इतर आजारांची औषधे सुद्धा स्वतः बदलू/ बंद करू नये. डॉक्टरांचा सल्ला महत्वाचा
  • आजारपणात वाढवून दिलेली औषधे सुचविल्याप्रमाणे घ्यावी . बरेचदा ही औषधे आजारानंतर कमी केल्या जातात.
  • काहीही शंका असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा!

•आजारपणात डायबेटीस च्या पेशंटना बरेचदा इन्सुलिन का देतात?

डायबेटीसच्या ज्या रुग्णांना नेहमी गोळ्या असतात त्यांना इतर आजारात (किंवा हॉस्पिटल मध्ये भर्ती असताना) बरेचदा इन्सुलिनचे इंजेक्शन दिले जाते. इतर आजार कुठला आणि किती गंभीर आहे हे बघून असा निर्णय घेतला जातो. शॉर्ट-ॲक्टिंग इन्सुलिन (म्हणजेच काही तास काम करणारे इन्सुलिन) हे एक प्रभावी औषध आहे. ते नसेतून सुद्धा देता येते व चामडी खाली सुद्धा देता येते. त्याचा प्रभाव लवकर संपत असल्याने शुगर खूप कमी (हायपो) होण्याचा धोका टाळता येतो. काही गोळ्यांचा प्रभाव खूप जास्त राहतो त्यामुळे त्या टाळतात. काही गोळ्या लिवर किंवा किडनीच्या आजारात टाळाव्या लागतात. इन्सुलिन बऱ्यापैकी सुरक्षित असते व बऱ्याच आजारांमध्ये वापरता येते. शिवाय इन्सुलिन चा डोस दर वेळी बदलू शकतो जे गोळ्यांच्या बाबतीत शक्य नसते. अशा सगळ्या गोष्टींमुळे इन्सुलिन आजारांच्या काळात जास्त सोयीस्कर ठरते.

•आपली साखरेची पातळी आजारपणात किती असावी?

प्रत्येक पेशंट साठी साखरेची योग्य पातळी वेगळी असू शकते. डॉक्टर प्रत्येक पेशंट चे वय, आजार, जीवनशैली , वैद्यकीय सोयी विचारात घेऊन एक आदर्श पातळी ठरवत असतात. आजारात सुद्धा नॉर्मलच्या जवळपास असणारी पण त्यामुळे धोका होणार नाही अशी पातळी ठरवावी लागते. काही लोकांमध्ये थोडी जास्त पातळी सुद्धा योग्य ठरते. जेणेकरून हायपो किंवा साखर पातळी कमी होण्याचा धोका कमी असतो. हे सगळे कठीण निर्णय बऱ्याच बाबींचा विचार करून डॉक्टर घेतात. आपण घरी पुढील काळजी घेऊ शकतो:

•आजारपणात आपली शुगर लेव्हल नेहमीपेक्षा खूप जास्त वाढली , सतत वाढत असली किंवा वर सांगितल्या प्रमाणे धोक्याची लक्षणे दिसली तर डॉक्टरांचा सल्ला लगेच घ्यावा. •जर आजारपणात साखरेची पातळी 100 mg/dl पेक्षा कमी राहत असेल किंवा 70 mg/dl पेक्षा कमी झाली किंवा हायपो ची लक्षणे दिसल्यास डॉक्टरांना भेटावे.

किटोन बद्दल छोटी टीप: आपल्या शरीरात ग्लुकोज शिवाय चरबी हे इंधन म्हणून वापरल्या जाते. जेव्हा चरबी जळते तेव्हा किटोन हे रसायन बनते. जेव्हा शरीरात वापरण्यासाठी ग्लुकोज नसते तेव्हा आपल्या शरीरात किटोन बनतात. उदा आपण खूप काळ उपाशी राहिलो किंवा किटो डाएट घेतला तर आपल्याही लघवीत थोड्या प्रमाणात किटोन दिसतात. हे काळजीचे नसते. पण डायबेटिस च्या रुग्णांमध्ये वेगळे घडते. त्यांचा शरीरात ग्लुकोज असते पण ते वापरण्यासाठी इन्सुलिन नसते. त्यामुळे चरबी जळून मोठ्या प्रमाणात किटोन वाढतात. इन्सुलिन नसल्याने शरीराची चयापचय क्रिया बिघडते व रक्ताची आम्लता वाढते. हे धोकादायक असते.

डॉ विनायक हिंगणे

घोरण्याचा आजार

काही लोकांना बसल्या बसल्या डुलकी लागते. काहींना दिवसा झोप आवरता आवरत नाही. टीव्ही समोर मालिका बघताना चक्क घोरायला लागतात. काही तर अगदी जेवणाच्या ताटावर झोपी जातात. यापैकी बऱ्याच लोकांची रात्रीची झोप अपुरी असते. यापैकी काही लोकांना घोरण्याचा त्रास असतो. रात्री घोरण्याचा त्रास व दिवसा खूप झोप येते असे दोन्ही घटक असतील तर त्याला इंग्रजी मध्ये Obstructive sleep apnea (ऑबष्ट्रक्टीव स्लीप ऍप्नीया) असे म्हणतात. यालाच आपण घोरण्याचा आजार म्हणू शकतो.

नेमके काय होते?

घोरण्याचा या आजारात आपला श्वसन मार्ग आपण झोपी गेलो असताना अरुंद होतो. आपण झोपी गेलो की वरच्या श्वसन मार्गातले स्नायू शिथिल पडतात व जीभ सुद्धा शिथिल पडते. यामुळे झोपेमध्ये श्वास घेताना थोडा अडसर येतो. त्यातूनच घोरणे सुरू होते. काही लोकांमध्ये हा अडसर खूप जास्त असतो. काही काळासाठी श्वसन थांबते व झोप मोडते. हे रुग्णाच्या नकळत होते. परत झोप लागते व घोरणे सुरू होते. हे रात्रभर वारंवार होते. ह्यामुळे झोपेचा दर्जा खूपच खालावतो. रात्रीची झोप पुरेशी होत नाही व दिवसभर थकवा येतो. दिवसा झोप येते. काही लोकांची शारीरिक रचना व आनुवंशिकता अशी असते की त्यांना ह्या आजाराचा धोका असतो. लठ्ठपणा मुळे सुद्धा ह्या आजाराचा धोका वाढतो.

ह्याचा आरोग्यावर काय परिणाम होतो?

झोपेचा दर्जा खराब झाल्याने आरोग्यावर बरेच वाईट परिणाम होतात. ह्या आजाराचा लठ्ठपणा, टाईप2 डायबेटिस व उच्चरक्तदाब ह्यांच्याशी जवळचा संबंध आहे. शिवाय हृदयरोगाचा धोका वाढतो.

निदान कसे होते?

ह्याचा निदानासाठी “स्लीप स्टडी” नावाची तपासणी केल्या जाते. रात्री पेशंट झोपलेला असताना त्याचा श्वासोच्छ्वास, ऑक्सिजन चे प्रमाण , झोप इत्यादींचा अभ्यास केला जातो. ही चाचणी रात्रभर चालते. थोड्या काळासाठी श्वास कमी झाल्यास किंवा बंद पडल्यास या तपासणीत दिसून येतो.

उपचार:

ह्या आजाराचा उपचार करायला CPAP नावाचे यंत्र वापरतात. एक मास्क नाकावर किंवा चेहऱ्यावर लावून त्यात थोड्या दाबाने (प्रेशर ने) हवा श्वसन मार्गात सोडल्या जाते. ह्या दाबामुळे श्वसनमार्ग मोकळा राहतो. यामुळे झोप सुधारते v आरोग्य सुद्धा सुधारते. याशिवाय जीवनशैलीत बदल करून वजन कमी केल्यास सुद्धा खूप फायदा होतो. जीभेचा आकार कमी होणे व श्वसन मार्ग मोकळा होण्यास ह्याने मदत होते.

जीवनशैलीत बदल केल्याने व वजन कमी केल्याने हा आजार सधरतो असे दिसले आहे. काही लोकांमध्ये वजन पुरेसे कमी केले तर हा आजार बरा होतो असे सुद्धा दिसले आहे.

अधिक माहिती आणि पेशंटचे अनुभव ऐकण्यासाठी हा एक छोटा व्हिडिओ बघा. कृपया लिंकवर क्लिक करा:

डॉ विनायक हिंगणे

मधुमेह मुक्ती (टाईप 2 डायबेटिस रिव्हर्सल) चे विज्ञान : व्हिडिओ

टाईप 2 डायबेटिस हा डायबेटिस चा मोठ्या प्रमाणत दिसणारा प्रकार. हा आजार सहसा जीवनशैली चुकीची असल्यामुळे होतो. या आजाराचा लठ्ठ्पणा / वाढलेल्या चरबीचा जवळचा संबंध आहे.

जीवनशैलीत सकारात्मक बदल केले व वजन कमी केले तर हा आजार नियंत्रणात येऊ शकतो . काहींचे तर औषध सुद्धा बंद होऊ शकते. शिवाय जीवनशैली सुधारली तर आरोग्याला इतर फायदे सुद्धा होतात.

या सगळ्या मागे विज्ञान आहे. आधुनिक वैद्कशास्त्रात (मॉडर्न मेडिसिन) सुद्धा हेच सांगते. डायबेटिस रिव्हर्सल बद्दल सखोल माहिती व मॉडर्न मेडिसिन मध्ये गेल्या काही वर्षात जे अभ्यास झाले आहेत त्याबद्दल पुढील व्हिडिओ मध्ये माहिती बघा.

व्हिडिओ च्या लिंक वर क्लिक करा:

डॉ विनायक हिंगणे

मधुमेह मुक्तीचा अनुभव

मी इंग्लंडहून परतल्यावर बुलढाणा येथे क्लिनिक सुरू केले आहे. माझ्या सुरुवातीच्या पेशंट पैकी एक असलेले गृहस्थ सद्या डायबेटिस पासून मुक्त झाले आहेत.फक्त जीवनशैलीत बदल करून त्यांच्या शुगर पातळीत मोठा बदल लगेच दिसून आला. जवळपास सहा महिन्यानंतर सुद्धा त्यांची शुगर ची पातळी औषाधांशिवाय छान नियंत्रित आहे. त्यांचा अनुभव आपण ऐकुया.

व्हिडिओ लिंक वर क्लिक करा:

डॉ विनायक हिंगणे

मॅरेथॉन बद्दल माहिती

मॅरेथॉन धावण्या बद्दल काही शंका लोकांना असतात. त्यातील काही शंकाना उत्तरे ह्या व्हिडिओ मध्ये देण्याचा प्रयत्न केला आहे.

हा लेख वाचण्यासाठी क्लिक करा: https://wp.me/p5MKAn-jj

आरोग्यदायी नववर्ष

सगळ्यांना नवीन वर्षाच्या हार्दिक शुभेच्छा!!

हे वर्ष तुम्हाला आनंदी आणि आरोग्यदायी जावो ही शुभेच्छा. ह्या नवीन वर्षात आपण आरोग्य कसे सुधारावे असा विचार बऱ्याच लोकांच्या मनात असतो. नवीन वर्षाचा निश्चय हा आरोग्याबाबत करणे ही एक चांगली कल्पना आहे . आरोग्यासंबंधी केलेले कुठलेही सकारात्मक प्रयत्न हे फार महत्त्वाचे असतात. आजकाल जीवनशैलीचे आजार फार वाढले आहेत. डायबिटीस, उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकार यासारखे आजार अगदी तरुण वयात झालेले बघायला मिळतात. हे आजार आपल्या जीवनशैलीशी खूप जवळून संबंधित असतात. आपली जीवनशैली म्हणजे आपला आहार, झोप, व्यायाम, शारीरिक हालचाल आणि ताणतणाव हाताळण्याची क्षमता. आपल्या जीवनशैलीत आपण बदल केले तर आपले आजार  बरे होऊ शकतात. 

नवीन वर्षाची सुरुवात करताना बरेच लोक न्यु-ईयर रिझोल्युशन करतात. आपल्या जीवनशैलीत बदल करण्याची ही एक संधी असते. यात काही लोक यशस्वी होतात तर काहींचे रिझोल्युशन पूर्ण होत नाही. यश-अपयश बाजूला ठेवले तरीही अशा प्रयत्नांचे कौतुक व्हायला हवे असे मला वाटते. जीवनशैलीत बदल करण्याची सुरुवात या निमित्ताने होते.

  • जिम जॉईन करणे 
  • वजन कमी करणे
  • व्यायाम सुरू करणे
  • एखादा खेळ खेळणे सुरू करणे
  • नाच नुत्य शिकणे
  • नवीन भाषा शिकणे
  • आहारात बदल करणे
  • झोप सुधारणे
  • सोशल मीडियाचा वापर कमी करणे
  • व्यसन सोडून देणे

असे ‘अनेक नवीन वर्षाचे संकल्प’ आरोग्यासाठी खूप फायदेशीर ठरू शकतात. आहार, शारीरिक हालचाल ,व्यायाम आणि पुरेशी झोप हे उत्तम आरोग्याचे आधारस्तंभ आहेत. हे आधारस्तंभ मजबूत झाले तर आपण आजारांपासून दूर राहू शकतो. आजार टाळता येतात व आजार जर झालेले असतील तर त्यातून बरे सुद्धा होता येते.आरोग्याविषयी नवीन वर्षात निर्धार केला तर त्यातुन काहीतरी चांगलेच घडेल. जर नाहीच काही चांगले घडले तर त्यातून वाईटही काही होणार नाही. मग आपण प्रयत्न करून बघायला काय हरकत आहे?

जीवनशैलीत बदल केल्यामुळे आपल्या आरोग्याला किती मोठा फायदा होऊ शकतो ह्याची उदाहरणे जर आपण बघितली तर आपल्याला खात्री पटते. आपल्याला प्रेरणा मिळावी ह्या उद्देशाने आज आपण दोन गोष्टी वाचणार आहोत.

माझा मित्र ‘दिलीप’ याचे वय फक्त 36 वर्षे ! गेल्या काही महिन्यांमध्ये त्याचा रक्तदाब सतत वाढलेला असायचा म्हणून त्याला औषधे सुरू करावी लागली.औषधे घेऊन सुद्धा त्याचा रक्तदाब 142/ 104 असा जास्त असायचा. त्याला काळजी वाटायला लागली म्हणून तो माझ्याशी बोलला. आम्ही त्याची जीवनशैली कशी हे तपासून बघतले. आजच्या बहुतांशी तरुण सारखी त्याची जीवनशैली सुद्धा बैठी जीवनशैली होती. तो दिवसभर ऑफिसमध्ये बसून काम करायचा . नाश्ता करायचा व दोन वेळा आपल्यासारखं जेवायचा. कधीतरी बाहेरच जेवण व्हायचं. त्याने व्यायाम करण्याचे पण काही प्रयत्न केले पण तो सतत नियमित व्यायाम करू शकायचा नाही. त्याचे बरेच वजन वाढले आणि त्याच्या गुडघा दुखू लागला होता. सगळ्यांसारखेच धकाधकीचे आयुष्य असल्यामुळे त्याची झोपही पुरेशी होत नसे. त्याचा गुडघा वाढलेल्या वजनामुळे दुखतोय आणि त्यासाठी वजन कमी करावे असे त्याला डॉक्टरांनी सुचवले होते.

आपले वजन काही कमी होत नाही आणि रक्तदाब सुद्धा कमी होत नाहीये ह्या विचाराने तो थोडा हताश झाला होता. आम्ही त्याचे वजन कमी करण्यासाठी सगळे प्रयत्न युद्धपातळी वर करायचे आणि झपाट्याने वजन कमी करायचे असे ठरवले.

काय काय केले? दिलीपने त्याच्या आहारातली कर्बोदके(पोळी , भात, बटाटा इत्यादी) कमी केली. आहारामध्ये हिरव्या पालेभाज्या, सलाद, फळे व तेलबिया (नट्स ) यांचे प्रमाण वाढवले. आहार संतुलित करण्यासाठी आपल्याला जेवणातील घटकांकडे नीट लक्ष द्यावे लागते ते त्याने उत्तम केले. त्याने सुचवल्याप्रमाणे रोज दोनदा व्यायाम सुरू केला. सलग बसणे कमी केले. झोप सुद्धा चांगली घ्यायला लागला. अगदी दोन महिन्यांच्या आतच त्याला झपाट्याने फरक दिसायला लागला. दर आठवड्याला त्याचे किलोभर वजन कमी व्हायला लागले आणि रक्तदाब सुद्धा नियंत्रणात यायला लागला. आम्ही त्याचे औषधे कमी करून निम्मी केले आणि यावर त्याचा रक्तदाब 116/70 एवढा नियंत्रित आला. फक्त रक्तदाब आणि वजनच नाही तर त्याच्या आरोग्यामध्ये इतर बदल सुद्धा दिसायला लागल्या. त्याला तरतरीत वाटायला लागले. गुडघेदुखीचा त्रास बंद झाला. आता आपला हा प्रवास असाच सुरु ठेवायचा आणि आपली निरोगी जीवनशैली सांभाळण्यासाठी सतत प्रयत्न करायचा असे तो म्हणतो. त्याचे कमी झालेले वजन टिकवून ठेवायचे हा त्याचा 2020 चा निश्चय आहे! त्याच्या ह्या निश्चयाबद्दल भरपूर शुभेच्छा!!

दिलीपचे शब्द :

My earlier weight was 77.6 Kgs and Blood Pressure was 142/104 . It continuously stayed the same and even with regular medicines, my blood pressure stayed around 132/94. My diastolic BP stayed persistantly high which worried me. I tried to join gym but it didnt help me. My busy schedule and inadequate sleep did not help me either. At times I felt bit lazy and lethargic.

Around 2 months back I suffered from knee pain which was told to be the beginning of the weight related arthritis. I was told to reduce some weight. The arthritis is usually age related and to have it at age of 36 was frustrating for me. It was a wake up call!

I spoke to my friend Dr Vinayak Hingane and discussed my condition. I started following the diet and lifestyle modifications suggested by him. I started exercising in the gym regularly. I started to the results very quickly! Within 2 months , I have reduced 10 Kgs of my weight. Tummy has gone and my BP stays around 115/75 with half the dose of my medicines. The weight reduction also took my knee pain away!!

I feel that I should have done it earlier! But you know, its never late!!


दुसरी गोष्ट :

श्री तुकाराम चौधरी हे माझे पेशंट आहेत. जवळपास चार महिन्यांपूर्वी ते माझ्याकडे आले तेव्हा त्यांची रक्तशर्करा खूपच वाढलेली होती. डायबिटीस चे नुकतेच निदान झाले असल्यामुळे ते थोडे घाबरलेले होते.

टाईप टू डायबिटीस म्हणजेच दुसऱ्या प्रकारचा मधुमेह हा कॉमनली दिसणाराआजार आहे. हा आजार सुद्धा आपल्या जीवनशैलीतील दोषांमुळे होतो. आपल्या शरीरामध्ये चरबी जास्त प्रमाणात जमा झाली की ती आपल्या पोटातील अवयवांमध्ये जमा होते. ह्यामुळे लिव्हर आणि स्वादुपिंड यांच्या कामांमध्ये अडथळा येतो. जर आपण ही वाढलेली चरबी कमी करू शकलो तर डायबीटीस नियंत्रणात येतो. शिवाय आपल्या आहारातील कर्बोदके आपण जर कमी केली तर रक्तातील शुगर नियंत्रित येण्याला सुद्धा मदत होते. आपण नियमित व्यायाम केला तर त्याने सुद्धा शुगर नियंत्रणात येण्यासाठी एखाद्या औषध एवढीच मदत होते. नियमित व्यायाम आणि आहारात बदल हा टाईप टू डायबिटीस चा पहिला उपचार आहे.

श्री चौधरी यांना हे सगळं समजावून सांगितल्यावर त्यांनी आपला आहार बदलण्याचा आणि नियमित व्यायाम करण्याचा निश्चय केला. आपल्या झोपेत सुद्धा योग्य ते बदल करून त्यांनी झोप पुरेशी घ्यायला सुरुवात केली. आहारातील कर्बोदके (पोळी भात बटाटा इत्यादी) कमी केल्यावर अगदी एका आठवड्यातच त्यांची रक्त शर्करा नियंत्रणात आली. सुरुवातीला उपाशीपोटी 269 व जेवणानंतर 420 एवढी राहणारी शुगर एका आठवड्यात 105 व 142 एवढी नियंत्रणात आली. हा फरक त्यांच्यासाठी खूप प्रेरणादायी ठरला. औषधांशिवाय फक्त जीवनशैलीतील बदलांमुळे आपली साखर नियंत्रणात येऊ शकते असा विश्वास त्यांना मिळाला. त्यांनी जीवनशैलीतील बदल सुरू ठेवले. ते अगदी छोट्या चणीचे होते आणि त्यांचे वजन फार नव्हते. पण जीवन शैलीतील ह्या बदलांमुळे त्यांच्या पोटाचा घेर हळूहळू कमी व्हायला लागला. पुढील दोन ते तीन महिन्यांमध्ये त्यांची रक्तशर्करा अगदी छान नियंत्रणात आली. मग आम्ही त्यांच्या आहारामध्ये मध्ये थोड्या प्रमाणात कर्बोदके(उदा: पोळी) वाढवली आणि त्यांना संतुलित आहार घेण्याचा सल्ला दिला. पुढचा महिना त्यांनी संतुलित आहार घेऊन बघितला. हा आहार घेऊन सुद्धा त्यांची शुगर नियंत्रणात राहिली. आता ते सामान्य पण संतुलित स्वरूपाचा असा आहार घेतात. रोज व्यायाम करतात आणि पुरेशी झोप घेतात.अशा जीवनशैलीमुळे त्यांच्या आयुष्यातला ताण तणाव सुद्धा कमी झाला आहे असे ते म्हणतात.

एका आठवड्यातील बदल
संतुलित सामान्य आहारानंतर (पोळी खाऊन )नियंत्रणात असलेली शुगर

तुम्हाला रक्त उच्च रक्तदाब किंवा डायबीटीज असेल तर जीवनशैलीत योग्य ते बदल केल्यावर बरे होण्याची शक्यता असते. हे आजार फारच अनियंत्रित असतील तर ते नियंत्रणात सुद्धा येऊ शकतात. जीवनशैलीचे बरेचसे आजार आपल्याला टाळता येऊ शकतात ! गरज असते ती आपल्या प्रयत्नांची. या नवीन वर्षात तुम्ही असेच भरपूर प्रयत्न करावे आणि तुमच्या प्रयत्नांना यश द्यावे हीच प्रार्थना !

डॉ विनायक हिंगणे .