आजारपण आणि डायबेटीसचे नियंत्रण:

डायबेटीसच्या पेशंटना इतर आजार बरेच त्रासदायक ठरतात. मधुमेहींची प्रतिकारशक्ती मुळातच थोडी कमी असते. त्यामुळे संसर्ग होणे व वाढणे लवकर होते. जखमा भरायला सुद्धा इतरांपेक्षा जास्त वेळ लागतो असे बरेचदा दिसते. जीवनशैलीचे आजार जसे हृदयरोग आणि स्ट्रोक ह्यांचा धोका सुद्धा मधुमेहींना जास्त असतो. डायबेटीस मुळे जसा इतर आजारांचा धोका वाढतो तसेच इतर आजारांमुळे सुद्धा डायबेटीस अनियंत्रित होण्याचा धोका असतो. इतर आजारांमुळे शुगरची पातळी अचानक वाढू किंवा कमी होऊ शकते. हे कसे होते ते आपण आज बघूया.

आजारात रक्तशर्करा (शुगर लेव्हल) का वाढते ?

वेगवेगळ्या आजारामध्ये ( संसर्गजन्य व अचानक होणारे गंभीर आजार ) शरीर लढा देण्याच्या स्थितीमध्ये जाते. अशा वेळी तणावाशी लढणारे स्ट्रेस हार्मोन ह्यांचे प्रमाण वाढते. तणावाच्या वेळी वाढणाऱ्या ह्या संप्रेरकांचे बरेच प्रकार असतात आणि आपला बचाव होण्यासाठी ही संप्रेरके महत्वाची असतात. पण ह्या स्ट्रेस हार्मोन्स चा साखरेच्या पातळीवर होणारा परिणाम हा इन्सुलिनच्या परिणामाच्या अगदी विरुद्ध असतो. हे हार्मोन्स वाढले की रक्तातील साखरेची पातळी वाढते. डायबेटीस मध्ये इन्सुलिनचे काम आधीच बिघडलेले असते. त्यामुळे हा परिणाम जास्त उठून दिसतो. त्यामुळे संसर्ग झाला किंवा अचानक आजार झाला तर शुगर लेव्हल वाढलेली दिसते. जेवण नेहमीपेक्षा थोडे कमी झाले तरी शुगर वाढली किंवा औषध घेऊनही शुगर वाढली असे चित्र दिसू शकते. काही लोकांना प्री डायबेटीस (डायबेटीस च्या आधीची पायरी) असतो.अशांची शुगर डायबेटीस च्या पातळी एवढी वाढलेली दिसू शकते . डायबेटीस च्या रुग्णांना सुद्धा कधी कधी जास्तीची औषधे आजाराच्या काळामध्ये घ्यावी लागू शकतात.

आजारांमध्ये साखरेची पातळी वाढण्याचे दुसरे एक कारण म्हणजे औषधे व उपचार . काही जीवनावश्यक औषधे अशी असतात की त्यांचा एक परिणाम साखरेची पातळी वाढणे हा असतो. ही औषधे देणे अत्यावश्यक असते आणि त्यांना पर्याय नसतो . डॉक्टर सर्व विचार करूनच ही औषधे देतात. अशा वेळी साखरेची पातळी किती वाढते ते बघून त्यासाठी काही काळाकरिता डायबेटीस ची औषधे वाढवली जातात. शस्त्रक्रिया किंवा इतर काही प्रक्रिया ह्यांचा सुद्धा आपल्या शरीरावर ताण पडतो. ह्याने सुद्धा शुगर वाढू शकते.

हालचाल कमी होणे हे सुद्धा एक महत्वाचे कारण आहे. आजारी व्यक्तीची हालचाल नेहमीपेक्षा कमी होते. स्नायूंची हालचाल मंदावली की इंसुलीनला प्रतिकार वाढतो आणि शुगरची पातळी वाढायला लागते. बरेच आजारी व्यक्ती थोडे बरे वाटल्यावर हालचाल सुरु करतात व हळूहळू साखरेची पातळी नियंत्रणात येताना दिसते.

आहार हा शुगर पातळीवर परिणाम करणारा खूप महत्वाचा घटक नेहमीच असतो. आजारपण सुद्धा याला अपवाद नाही. आजारी व्यक्तीचा नेहमीचा आजार बदलण्याची अनेक कारणे असतात. नेहमीपेक्षा कर्बोदके आणि शर्करा (कार्बोहायड्रेट्स आणि शुगर्स) ह्यांचे प्रमाण आहारात वाढले तर शुगर वाढण्याची शक्यता असते . बरेचदा आजारी व्यक्तींमध्ये बिस्किटे, ब्रेड, ज्यूस इत्यादींचे प्रमाण नेहमीपेक्षा जास्त प्रमाणात घेण्याकडे कल असतो. काहींना सलाड , भाज्या ,असे पदार्थ आजारपणात कमी करावे लागतात. आहारातील असे बदल शुगर वाढण्यासाठी कारणीभूत होऊ शकतात. पण काही लोकांमध्ये आहार कमी होऊन सुद्धा शुगर वाढू शकते हे आपण सुरुवातीलाच बघितले आहे. एरव्ही सुद्धा नाजूक असलेला आहाराचा तोल आजारी लोकांमध्ये सांभाळणे जास्तच कठीण असते.

काही आजारांमध्ये शारीरिक बदल घडतात ज्याने साखरेच्या पातळीवर विपरीत परिणाम घडतात. स्वादुपिंड (Pancreas) वर दाह किंवा संसर्ग झाला तर त्याचा परिणाम शुगरची पातळी वाढण्यामध्ये होऊ शकतो. आतडीतील उपयुक्त जीवाणू नष्ट झाल्यास साखरेची पातळी नियंत्रणात येणे कठीण होऊ शकते.

अशा वेगवेगळ्या आणि एकमेकांमध्ये गुंतलेल्या कारणांमुळे आजारी मधुमेहींमध्ये साखरेची पातळी वाढू शकते. काहींमध्ये एखाद दुसरे तर काहींना अनेक कारणे असतात. ह्यातील बहुतांशी लोकांची साखर आजारपण संपल्या नंतर परत पूर्ववत होताना दिसते.

आजारपणात मधुमेहींची शुगर लेव्हल कमी होऊ शकते का?

हो. आजारपणात शुगर वाढू शकते तशीच कमी सुद्धा होऊ शकते . वर सांगितलेली बरीच कारणे ह्यासाठी सुद्धा कारणीभूत असू शकतात. आहार कमी होणे त्यातील महत्वाचे कारण. आहारातील कर्बोदके आणि शर्करा कमी झाली व डायबेटीस ची औषधे नेहमीप्रमाणेच सुरु असतील तर त्याने साखरेची पातळी कमी होऊ शकते. वारंवार उलटी होणे किंवा जुलाब होणे ह्यामुळे खाल्लेले अन्न रक्तात शोषून घेता येत नाही. अशा वेळी कमी खाण्याकडे सुद्धा कल असतो.त्यामुळे उलटी जुलाब झाले तर शुगर लेव्हल खूप कमी होण्याचा धोका असतो.

काही औषधे जशी शुगर वाढवतात तशीच काही उलट परिणाम सुद्धा करू शकतात. इतर आजाराच्या काही औषधांमुळे शुगर कमी सुद्धा होऊ शकते. काही औषधांचा परिणाम डायबेटीसच्या औषधांच्या कामावर होतो व त्यामुळे शुगरची पातळी कमी होऊ शकते. अशी गुतागुंत दुर्मिळ असते पण घडू शकते. अशा वेळी डॉक्टर औषधांचे डोस बदलून ठीक करतात. आजारी असताना औषधात बदल करते वेळी डॉक्टरांचा सल्ला जरूर घ्यावा.

किडनी व लिवर (मूत्रपिंड व यकृत) ह्या दोन्ही अवयवांचे काम महत्वाचे असते. किडनी आपल्या शरीरातील औषधे बाहेर टाकते. लिवर सुद्धा औषधांच्या चयापचय क्रियेत मदत करते. लिवर साखरेची पातळी सुद्धा नियंत्रणात ठेवायला मदत करते. किडनी चे काम मंदावले किंवा लिवर खराब झाले तर त्यामुळे शुगर कमी होऊ शकते. अशा आजारांमध्ये जास्त खबरदारी घ्यावी लागते .

साखरेची पातळी कमी -जास्त झाल्यास काय होऊ शकते?

आजारपणात साखरेची पातळी थोड्या प्रमाणात वाढल्यास बरेचदा मोठी समस्या होत नाही. पण काही पेशंट मध्ये साखरेची पातळी खूप जास्त वाढते. असे झाल्यास वाईट परिणाम होऊ शकतात. खासकरून टाईप १ डायबेटीस व ज्यांना इन्सुलिन ची गरज असते अशा पेशंट मध्ये किटोन चे प्रमाण खूप वाढून किटो-ॲसिडोसीस म्हणजे रक्ताची आम्लता वाढू शकते . हे धोक्याचे असते. इन्सुलिनची कमतरता पडल्यामुळे असे होते. अशा वेळी शुगरच्या पातळी सोबत लघवीतील किटोन हे रसायन मोजले तर निदान लवकर होते. लघवीच्या स्ट्रिप्स (मोजपट्टी ) मिळतात ज्यावर आपण किटोन मोजू शकतो. इन्सुलिनची गरज असणारे मधुमेही खूप आजारी पडल्यास ग्लुकोमिटर सोबत ह्याचा सुद्धा वापर करू शकतात.

शिवाय काहींची साखर खूप वाढल्यास किटोन तयार न होता सुद्धा परिस्थिती गंभीर होऊ शकते. शरीरात साखरेचे प्रमाण एवढे वाढते की मेंदूचे काम मंदावते. ह्याला इंग्रजीमध्ये Diabetic Hyperosmolar Syndrome म्हणतात. अशी परिस्थिती टाईप २ डायबेटीस मध्ये दिसते. आजारपणा मध्ये असे होण्याची शक्यता इतर वेळी पेक्षा जास्त असते.

शुगर पातळी कमी होणे (हायपो) खूप धोक्याचे ठरू शकते. शुगरची पातळी खूप कमी झाल्यास दरदरून घाम सुटणे, चक्कर येणे बेशुद्ध पडणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. शुगर खूप कमी झाल्यास आकडी येणे व मेंदूला इजा होणे अशी अतिशय गंभीर लक्षणे सुद्धा दिसू शकतात. शुगर कमी झाल्यामुळे शरीरावर पडणारा ताण हा इतर आजारांच्या दृष्टीने सुद्धा हानिकारक ठरू शकतो. उदा : हृदयविकाराच्या त्रासाने आय सी यु मध्ये भरती असलेल्या रुग्णाची शुगर खूप कमी झाल्यास आधीच कमकुवत असलेल्या हृदयावर अधिक ताण पडून परिस्थिती जास्त बिघडू शकते.

अशाप्रकारे आजारपणात साखरेची पातळी खूप कमी किंवा खूप जास्त वाढल्यास गंभीर त्रास होऊ शकतो. अर्थातच हे त्रास सगळ्यांमध्ये होत नाहीत. पण त्यांचे गांभीर्य लक्षात घेता शंका वाटल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

•आजारपणात मधुमेहींनी काय करावे?

पुढील काही बाबींकडे लक्ष ठेवल्यास फायदा होऊ शकतो :

  • घाबरून जाऊ नये . सगळ्यांना गंभीर त्रास होत नाही.
  • साखरेची पातळी नियमित पणे मोजावी. घरी ग्लुकोमीटर असल्यास उत्तम. आपण आजारपणात रोज साखरेच्या पातळीवर लक्ष ठेऊ शकतो. (इन्सुलिनची गरज असणाऱ्यांसाठी हे खूप महत्वाचे )
  • आपली औषधे व इन्सुलिन सुरु ठेवावे. शंका वाटल्यास डॉक्टरांना विचारावे.
  • आहार व पाणी पिणे सुरु ठेवावे. जर आहार व पाणी पिणे खूप कमी झाले तर तातडीने डॉक्टरांना भेटावे.
  • सतत उलटी होत असल्यास तातडीने डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
  • इन्सुलिनची गरज असणार्यांनी शुगर वाढल्यास किटोन ची तपासणी केलेली उत्तम.
  • पोटात दुखणे , मळमळ , उलटी,खूप अशक्त वाटणे इत्यादी डायबेटिक किटो-ॲसिडोसीस ची असू शकतात.
  • शुगर कमी झाल्यास किंवा कमी झाल्याची लक्षणे दिसल्यास ग्लुकोज किंवा साखर थोड्या प्रमाणात लगेच घेणे फायद्याचे ठरते. सोबत कर्बोदके असलेले पदार्थ जसे पोळी किंवा बिस्कीट घ्यावे. शुगर दर २ ते ४ तासांनी तपासावी. कारण परत कमी होण्याची भीती असते. त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घेतलेला कधीही उत्तम!
  • इतर आजारांची औषधे सुद्धा स्वतः बदलू/ बंद करू नये. डॉक्टरांचा सल्ला महत्वाचा
  • आजारपणात वाढवून दिलेली औषधे सुचविल्याप्रमाणे घ्यावी . बरेचदा ही औषधे आजारानंतर कमी केल्या जातात.
  • काहीही शंका असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा!

•आजारपणात डायबेटीस च्या पेशंटना बरेचदा इन्सुलिन का देतात?

डायबेटीसच्या ज्या रुग्णांना नेहमी गोळ्या असतात त्यांना इतर आजारात (किंवा हॉस्पिटल मध्ये भर्ती असताना) बरेचदा इन्सुलिनचे इंजेक्शन दिले जाते. इतर आजार कुठला आणि किती गंभीर आहे हे बघून असा निर्णय घेतला जातो. शॉर्ट-ॲक्टिंग इन्सुलिन (म्हणजेच काही तास काम करणारे इन्सुलिन) हे एक प्रभावी औषध आहे. ते नसेतून सुद्धा देता येते व चामडी खाली सुद्धा देता येते. त्याचा प्रभाव लवकर संपत असल्याने शुगर खूप कमी (हायपो) होण्याचा धोका टाळता येतो. काही गोळ्यांचा प्रभाव खूप जास्त राहतो त्यामुळे त्या टाळतात. काही गोळ्या लिवर किंवा किडनीच्या आजारात टाळाव्या लागतात. इन्सुलिन बऱ्यापैकी सुरक्षित असते व बऱ्याच आजारांमध्ये वापरता येते. शिवाय इन्सुलिन चा डोस दर वेळी बदलू शकतो जे गोळ्यांच्या बाबतीत शक्य नसते. अशा सगळ्या गोष्टींमुळे इन्सुलिन आजारांच्या काळात जास्त सोयीस्कर ठरते.

•आपली साखरेची पातळी आजारपणात किती असावी?

प्रत्येक पेशंट साठी साखरेची योग्य पातळी वेगळी असू शकते. डॉक्टर प्रत्येक पेशंट चे वय, आजार, जीवनशैली , वैद्यकीय सोयी विचारात घेऊन एक आदर्श पातळी ठरवत असतात. आजारात सुद्धा नॉर्मलच्या जवळपास असणारी पण त्यामुळे धोका होणार नाही अशी पातळी ठरवावी लागते. काही लोकांमध्ये थोडी जास्त पातळी सुद्धा योग्य ठरते. जेणेकरून हायपो किंवा साखर पातळी कमी होण्याचा धोका कमी असतो. हे सगळे कठीण निर्णय बऱ्याच बाबींचा विचार करून डॉक्टर घेतात. आपण घरी पुढील काळजी घेऊ शकतो:

•आजारपणात आपली शुगर लेव्हल नेहमीपेक्षा खूप जास्त वाढली , सतत वाढत असली किंवा वर सांगितल्या प्रमाणे धोक्याची लक्षणे दिसली तर डॉक्टरांचा सल्ला लगेच घ्यावा. •जर आजारपणात साखरेची पातळी 100 mg/dl पेक्षा कमी राहत असेल किंवा 70 mg/dl पेक्षा कमी झाली किंवा हायपो ची लक्षणे दिसल्यास डॉक्टरांना भेटावे.

किटोन बद्दल छोटी टीप: आपल्या शरीरात ग्लुकोज शिवाय चरबी हे इंधन म्हणून वापरल्या जाते. जेव्हा चरबी जळते तेव्हा किटोन हे रसायन बनते. जेव्हा शरीरात वापरण्यासाठी ग्लुकोज नसते तेव्हा आपल्या शरीरात किटोन बनतात. उदा आपण खूप काळ उपाशी राहिलो किंवा किटो डाएट घेतला तर आपल्याही लघवीत थोड्या प्रमाणात किटोन दिसतात. हे काळजीचे नसते. पण डायबेटिस च्या रुग्णांमध्ये वेगळे घडते. त्यांचा शरीरात ग्लुकोज असते पण ते वापरण्यासाठी इन्सुलिन नसते. त्यामुळे चरबी जळून मोठ्या प्रमाणात किटोन वाढतात. इन्सुलिन नसल्याने शरीराची चयापचय क्रिया बिघडते व रक्ताची आम्लता वाढते. हे धोकादायक असते.

डॉ विनायक हिंगणे

घोरण्याचा आजार

काही लोकांना बसल्या बसल्या डुलकी लागते. काहींना दिवसा झोप आवरता आवरत नाही. टीव्ही समोर मालिका बघताना चक्क घोरायला लागतात. काही तर अगदी जेवणाच्या ताटावर झोपी जातात. यापैकी बऱ्याच लोकांची रात्रीची झोप अपुरी असते. यापैकी काही लोकांना घोरण्याचा त्रास असतो. रात्री घोरण्याचा त्रास व दिवसा खूप झोप येते असे दोन्ही घटक असतील तर त्याला इंग्रजी मध्ये Obstructive sleep apnea (ऑबष्ट्रक्टीव स्लीप ऍप्नीया) असे म्हणतात. यालाच आपण घोरण्याचा आजार म्हणू शकतो.

नेमके काय होते?

घोरण्याचा या आजारात आपला श्वसन मार्ग आपण झोपी गेलो असताना अरुंद होतो. आपण झोपी गेलो की वरच्या श्वसन मार्गातले स्नायू शिथिल पडतात व जीभ सुद्धा शिथिल पडते. यामुळे झोपेमध्ये श्वास घेताना थोडा अडसर येतो. त्यातूनच घोरणे सुरू होते. काही लोकांमध्ये हा अडसर खूप जास्त असतो. काही काळासाठी श्वसन थांबते व झोप मोडते. हे रुग्णाच्या नकळत होते. परत झोप लागते व घोरणे सुरू होते. हे रात्रभर वारंवार होते. ह्यामुळे झोपेचा दर्जा खूपच खालावतो. रात्रीची झोप पुरेशी होत नाही व दिवसभर थकवा येतो. दिवसा झोप येते. काही लोकांची शारीरिक रचना व आनुवंशिकता अशी असते की त्यांना ह्या आजाराचा धोका असतो. लठ्ठपणा मुळे सुद्धा ह्या आजाराचा धोका वाढतो.

ह्याचा आरोग्यावर काय परिणाम होतो?

झोपेचा दर्जा खराब झाल्याने आरोग्यावर बरेच वाईट परिणाम होतात. ह्या आजाराचा लठ्ठपणा, टाईप2 डायबेटिस व उच्चरक्तदाब ह्यांच्याशी जवळचा संबंध आहे. शिवाय हृदयरोगाचा धोका वाढतो.

निदान कसे होते?

ह्याचा निदानासाठी “स्लीप स्टडी” नावाची तपासणी केल्या जाते. रात्री पेशंट झोपलेला असताना त्याचा श्वासोच्छ्वास, ऑक्सिजन चे प्रमाण , झोप इत्यादींचा अभ्यास केला जातो. ही चाचणी रात्रभर चालते. थोड्या काळासाठी श्वास कमी झाल्यास किंवा बंद पडल्यास या तपासणीत दिसून येतो.

उपचार:

ह्या आजाराचा उपचार करायला CPAP नावाचे यंत्र वापरतात. एक मास्क नाकावर किंवा चेहऱ्यावर लावून त्यात थोड्या दाबाने (प्रेशर ने) हवा श्वसन मार्गात सोडल्या जाते. ह्या दाबामुळे श्वसनमार्ग मोकळा राहतो. यामुळे झोप सुधारते v आरोग्य सुद्धा सुधारते. याशिवाय जीवनशैलीत बदल करून वजन कमी केल्यास सुद्धा खूप फायदा होतो. जीभेचा आकार कमी होणे व श्वसन मार्ग मोकळा होण्यास ह्याने मदत होते.

जीवनशैलीत बदल केल्याने व वजन कमी केल्याने हा आजार सधरतो असे दिसले आहे. काही लोकांमध्ये वजन पुरेसे कमी केले तर हा आजार बरा होतो असे सुद्धा दिसले आहे.

अधिक माहिती आणि पेशंटचे अनुभव ऐकण्यासाठी हा एक छोटा व्हिडिओ बघा. कृपया लिंकवर क्लिक करा:

डॉ विनायक हिंगणे

मधुमेह मुक्ती (टाईप 2 डायबेटिस रिव्हर्सल) चे विज्ञान : व्हिडिओ

टाईप 2 डायबेटिस हा डायबेटिस चा मोठ्या प्रमाणत दिसणारा प्रकार. हा आजार सहसा जीवनशैली चुकीची असल्यामुळे होतो. या आजाराचा लठ्ठ्पणा / वाढलेल्या चरबीचा जवळचा संबंध आहे.

जीवनशैलीत सकारात्मक बदल केले व वजन कमी केले तर हा आजार नियंत्रणात येऊ शकतो . काहींचे तर औषध सुद्धा बंद होऊ शकते. शिवाय जीवनशैली सुधारली तर आरोग्याला इतर फायदे सुद्धा होतात.

या सगळ्या मागे विज्ञान आहे. आधुनिक वैद्कशास्त्रात (मॉडर्न मेडिसिन) सुद्धा हेच सांगते. डायबेटिस रिव्हर्सल बद्दल सखोल माहिती व मॉडर्न मेडिसिन मध्ये गेल्या काही वर्षात जे अभ्यास झाले आहेत त्याबद्दल पुढील व्हिडिओ मध्ये माहिती बघा.

व्हिडिओ च्या लिंक वर क्लिक करा:

डॉ विनायक हिंगणे

मधुमेह मुक्तीचा अनुभव

मी इंग्लंडहून परतल्यावर बुलढाणा येथे क्लिनिक सुरू केले आहे. माझ्या सुरुवातीच्या पेशंट पैकी एक असलेले गृहस्थ सद्या डायबेटिस पासून मुक्त झाले आहेत.फक्त जीवनशैलीत बदल करून त्यांच्या शुगर पातळीत मोठा बदल लगेच दिसून आला. जवळपास सहा महिन्यानंतर सुद्धा त्यांची शुगर ची पातळी औषाधांशिवाय छान नियंत्रित आहे. त्यांचा अनुभव आपण ऐकुया.

व्हिडिओ लिंक वर क्लिक करा:

डॉ विनायक हिंगणे

मॅरेथॉन बद्दल माहिती

मॅरेथॉन धावण्या बद्दल काही शंका लोकांना असतात. त्यातील काही शंकाना उत्तरे ह्या व्हिडिओ मध्ये देण्याचा प्रयत्न केला आहे.

हा लेख वाचण्यासाठी क्लिक करा: https://wp.me/p5MKAn-jj

आरोग्यदायी नववर्ष

सगळ्यांना नवीन वर्षाच्या हार्दिक शुभेच्छा!!

हे वर्ष तुम्हाला आनंदी आणि आरोग्यदायी जावो ही शुभेच्छा. ह्या नवीन वर्षात आपण आरोग्य कसे सुधारावे असा विचार बऱ्याच लोकांच्या मनात असतो. नवीन वर्षाचा निश्चय हा आरोग्याबाबत करणे ही एक चांगली कल्पना आहे . आरोग्यासंबंधी केलेले कुठलेही सकारात्मक प्रयत्न हे फार महत्त्वाचे असतात. आजकाल जीवनशैलीचे आजार फार वाढले आहेत. डायबिटीस, उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकार यासारखे आजार अगदी तरुण वयात झालेले बघायला मिळतात. हे आजार आपल्या जीवनशैलीशी खूप जवळून संबंधित असतात. आपली जीवनशैली म्हणजे आपला आहार, झोप, व्यायाम, शारीरिक हालचाल आणि ताणतणाव हाताळण्याची क्षमता. आपल्या जीवनशैलीत आपण बदल केले तर आपले आजार  बरे होऊ शकतात. 

नवीन वर्षाची सुरुवात करताना बरेच लोक न्यु-ईयर रिझोल्युशन करतात. आपल्या जीवनशैलीत बदल करण्याची ही एक संधी असते. यात काही लोक यशस्वी होतात तर काहींचे रिझोल्युशन पूर्ण होत नाही. यश-अपयश बाजूला ठेवले तरीही अशा प्रयत्नांचे कौतुक व्हायला हवे असे मला वाटते. जीवनशैलीत बदल करण्याची सुरुवात या निमित्ताने होते.

  • जिम जॉईन करणे 
  • वजन कमी करणे
  • व्यायाम सुरू करणे
  • एखादा खेळ खेळणे सुरू करणे
  • नाच नुत्य शिकणे
  • नवीन भाषा शिकणे
  • आहारात बदल करणे
  • झोप सुधारणे
  • सोशल मीडियाचा वापर कमी करणे
  • व्यसन सोडून देणे

असे ‘अनेक नवीन वर्षाचे संकल्प’ आरोग्यासाठी खूप फायदेशीर ठरू शकतात. आहार, शारीरिक हालचाल ,व्यायाम आणि पुरेशी झोप हे उत्तम आरोग्याचे आधारस्तंभ आहेत. हे आधारस्तंभ मजबूत झाले तर आपण आजारांपासून दूर राहू शकतो. आजार टाळता येतात व आजार जर झालेले असतील तर त्यातून बरे सुद्धा होता येते.आरोग्याविषयी नवीन वर्षात निर्धार केला तर त्यातुन काहीतरी चांगलेच घडेल. जर नाहीच काही चांगले घडले तर त्यातून वाईटही काही होणार नाही. मग आपण प्रयत्न करून बघायला काय हरकत आहे?

जीवनशैलीत बदल केल्यामुळे आपल्या आरोग्याला किती मोठा फायदा होऊ शकतो ह्याची उदाहरणे जर आपण बघितली तर आपल्याला खात्री पटते. आपल्याला प्रेरणा मिळावी ह्या उद्देशाने आज आपण दोन गोष्टी वाचणार आहोत.

माझा मित्र ‘दिलीप’ याचे वय फक्त 36 वर्षे ! गेल्या काही महिन्यांमध्ये त्याचा रक्तदाब सतत वाढलेला असायचा म्हणून त्याला औषधे सुरू करावी लागली.औषधे घेऊन सुद्धा त्याचा रक्तदाब 142/ 104 असा जास्त असायचा. त्याला काळजी वाटायला लागली म्हणून तो माझ्याशी बोलला. आम्ही त्याची जीवनशैली कशी हे तपासून बघतले. आजच्या बहुतांशी तरुण सारखी त्याची जीवनशैली सुद्धा बैठी जीवनशैली होती. तो दिवसभर ऑफिसमध्ये बसून काम करायचा . नाश्ता करायचा व दोन वेळा आपल्यासारखं जेवायचा. कधीतरी बाहेरच जेवण व्हायचं. त्याने व्यायाम करण्याचे पण काही प्रयत्न केले पण तो सतत नियमित व्यायाम करू शकायचा नाही. त्याचे बरेच वजन वाढले आणि त्याच्या गुडघा दुखू लागला होता. सगळ्यांसारखेच धकाधकीचे आयुष्य असल्यामुळे त्याची झोपही पुरेशी होत नसे. त्याचा गुडघा वाढलेल्या वजनामुळे दुखतोय आणि त्यासाठी वजन कमी करावे असे त्याला डॉक्टरांनी सुचवले होते.

आपले वजन काही कमी होत नाही आणि रक्तदाब सुद्धा कमी होत नाहीये ह्या विचाराने तो थोडा हताश झाला होता. आम्ही त्याचे वजन कमी करण्यासाठी सगळे प्रयत्न युद्धपातळी वर करायचे आणि झपाट्याने वजन कमी करायचे असे ठरवले.

काय काय केले? दिलीपने त्याच्या आहारातली कर्बोदके(पोळी , भात, बटाटा इत्यादी) कमी केली. आहारामध्ये हिरव्या पालेभाज्या, सलाद, फळे व तेलबिया (नट्स ) यांचे प्रमाण वाढवले. आहार संतुलित करण्यासाठी आपल्याला जेवणातील घटकांकडे नीट लक्ष द्यावे लागते ते त्याने उत्तम केले. त्याने सुचवल्याप्रमाणे रोज दोनदा व्यायाम सुरू केला. सलग बसणे कमी केले. झोप सुद्धा चांगली घ्यायला लागला. अगदी दोन महिन्यांच्या आतच त्याला झपाट्याने फरक दिसायला लागला. दर आठवड्याला त्याचे किलोभर वजन कमी व्हायला लागले आणि रक्तदाब सुद्धा नियंत्रणात यायला लागला. आम्ही त्याचे औषधे कमी करून निम्मी केले आणि यावर त्याचा रक्तदाब 116/70 एवढा नियंत्रित आला. फक्त रक्तदाब आणि वजनच नाही तर त्याच्या आरोग्यामध्ये इतर बदल सुद्धा दिसायला लागल्या. त्याला तरतरीत वाटायला लागले. गुडघेदुखीचा त्रास बंद झाला. आता आपला हा प्रवास असाच सुरु ठेवायचा आणि आपली निरोगी जीवनशैली सांभाळण्यासाठी सतत प्रयत्न करायचा असे तो म्हणतो. त्याचे कमी झालेले वजन टिकवून ठेवायचे हा त्याचा 2020 चा निश्चय आहे! त्याच्या ह्या निश्चयाबद्दल भरपूर शुभेच्छा!!

दिलीपचे शब्द :

My earlier weight was 77.6 Kgs and Blood Pressure was 142/104 . It continuously stayed the same and even with regular medicines, my blood pressure stayed around 132/94. My diastolic BP stayed persistantly high which worried me. I tried to join gym but it didnt help me. My busy schedule and inadequate sleep did not help me either. At times I felt bit lazy and lethargic.

Around 2 months back I suffered from knee pain which was told to be the beginning of the weight related arthritis. I was told to reduce some weight. The arthritis is usually age related and to have it at age of 36 was frustrating for me. It was a wake up call!

I spoke to my friend Dr Vinayak Hingane and discussed my condition. I started following the diet and lifestyle modifications suggested by him. I started exercising in the gym regularly. I started to the results very quickly! Within 2 months , I have reduced 10 Kgs of my weight. Tummy has gone and my BP stays around 115/75 with half the dose of my medicines. The weight reduction also took my knee pain away!!

I feel that I should have done it earlier! But you know, its never late!!


दुसरी गोष्ट :

श्री तुकाराम चौधरी हे माझे पेशंट आहेत. जवळपास चार महिन्यांपूर्वी ते माझ्याकडे आले तेव्हा त्यांची रक्तशर्करा खूपच वाढलेली होती. डायबिटीस चे नुकतेच निदान झाले असल्यामुळे ते थोडे घाबरलेले होते.

टाईप टू डायबिटीस म्हणजेच दुसऱ्या प्रकारचा मधुमेह हा कॉमनली दिसणाराआजार आहे. हा आजार सुद्धा आपल्या जीवनशैलीतील दोषांमुळे होतो. आपल्या शरीरामध्ये चरबी जास्त प्रमाणात जमा झाली की ती आपल्या पोटातील अवयवांमध्ये जमा होते. ह्यामुळे लिव्हर आणि स्वादुपिंड यांच्या कामांमध्ये अडथळा येतो. जर आपण ही वाढलेली चरबी कमी करू शकलो तर डायबीटीस नियंत्रणात येतो. शिवाय आपल्या आहारातील कर्बोदके आपण जर कमी केली तर रक्तातील शुगर नियंत्रित येण्याला सुद्धा मदत होते. आपण नियमित व्यायाम केला तर त्याने सुद्धा शुगर नियंत्रणात येण्यासाठी एखाद्या औषध एवढीच मदत होते. नियमित व्यायाम आणि आहारात बदल हा टाईप टू डायबिटीस चा पहिला उपचार आहे.

श्री चौधरी यांना हे सगळं समजावून सांगितल्यावर त्यांनी आपला आहार बदलण्याचा आणि नियमित व्यायाम करण्याचा निश्चय केला. आपल्या झोपेत सुद्धा योग्य ते बदल करून त्यांनी झोप पुरेशी घ्यायला सुरुवात केली. आहारातील कर्बोदके (पोळी भात बटाटा इत्यादी) कमी केल्यावर अगदी एका आठवड्यातच त्यांची रक्त शर्करा नियंत्रणात आली. सुरुवातीला उपाशीपोटी 269 व जेवणानंतर 420 एवढी राहणारी शुगर एका आठवड्यात 105 व 142 एवढी नियंत्रणात आली. हा फरक त्यांच्यासाठी खूप प्रेरणादायी ठरला. औषधांशिवाय फक्त जीवनशैलीतील बदलांमुळे आपली साखर नियंत्रणात येऊ शकते असा विश्वास त्यांना मिळाला. त्यांनी जीवनशैलीतील बदल सुरू ठेवले. ते अगदी छोट्या चणीचे होते आणि त्यांचे वजन फार नव्हते. पण जीवन शैलीतील ह्या बदलांमुळे त्यांच्या पोटाचा घेर हळूहळू कमी व्हायला लागला. पुढील दोन ते तीन महिन्यांमध्ये त्यांची रक्तशर्करा अगदी छान नियंत्रणात आली. मग आम्ही त्यांच्या आहारामध्ये मध्ये थोड्या प्रमाणात कर्बोदके(उदा: पोळी) वाढवली आणि त्यांना संतुलित आहार घेण्याचा सल्ला दिला. पुढचा महिना त्यांनी संतुलित आहार घेऊन बघितला. हा आहार घेऊन सुद्धा त्यांची शुगर नियंत्रणात राहिली. आता ते सामान्य पण संतुलित स्वरूपाचा असा आहार घेतात. रोज व्यायाम करतात आणि पुरेशी झोप घेतात.अशा जीवनशैलीमुळे त्यांच्या आयुष्यातला ताण तणाव सुद्धा कमी झाला आहे असे ते म्हणतात.

एका आठवड्यातील बदल
संतुलित सामान्य आहारानंतर (पोळी खाऊन )नियंत्रणात असलेली शुगर

तुम्हाला रक्त उच्च रक्तदाब किंवा डायबीटीज असेल तर जीवनशैलीत योग्य ते बदल केल्यावर बरे होण्याची शक्यता असते. हे आजार फारच अनियंत्रित असतील तर ते नियंत्रणात सुद्धा येऊ शकतात. जीवनशैलीचे बरेचसे आजार आपल्याला टाळता येऊ शकतात ! गरज असते ती आपल्या प्रयत्नांची. या नवीन वर्षात तुम्ही असेच भरपूर प्रयत्न करावे आणि तुमच्या प्रयत्नांना यश द्यावे हीच प्रार्थना !

डॉ विनायक हिंगणे .

HIIT : High Intensity Interval Training व्यायामाची तीव्रता वाढवूया

HIIT ही व्यायामाची एक पद्धत आहे. आपण कुठल्याही प्रकारच्या व्यायामात ही पद्धत वापरू शकतो. धावणे , सायकल चालवणे तसेच आपले जिमचे व्यायाम यात आपल्याला हाय इंटेन्सिटी इंटर्वल ट्रेनिंग वापरता येते. डॉ मायकल मोझली ह्यांच्या ‘फास्ट एक्झरसाईज ‘ ह्या पुस्तकात माझी ह्या व्यायाम पद्धतीशी ओळख झाली आणि मला ही व्यायामाची पद्धत फार आवडली. आपल्या हृदय आणि फुफ्फुसाची क्षमता कमी वेळात वाढवण्यासाठी ही पद्धत बरीच उपयोगी पडते. मला ह्याचा वैयक्तिक अनुभव सुद्धा आला.

व्यायामाचे आरोग्याला फायदे कमी वेळात मिळण्यासाठी व्यायामाची तीव्रता वाढवावी लागते. आपण थोड्या कालावधीसाठी जोरात व्यायाम केला आणि काही कालावधी साठी आपल्या हृदय फुफ्फुसाला विश्रांती दिली तर आपल्याला फारसा त्रास न होता आरोग्याला मोठा फायदा मिळवता येतो असे दिसून आले आहे. त्यामुळे बरेचसे खेळाडू आणि धावपटू सुद्धा HIIT चा वापर करताना दिसतात.

व्हिडिओआपल्याला वेळ कमी असेल तर ही पद्धत आपल्याला खूप उपयोगी ठरू शकते. आपण अगदी घरी करू शकू असे व्यायाम सुद्धा आपल्याला ह्या पद्धतीने करता येतात. HIIT चे बरेच व्हिडीओ तुम्हाला यु ट्युबवर बघायला मिळतील. असाच एक व्हीडीओ मी तुमच्यासाठी शेअर करतोय. यात तुम्हाला HIIT बद्दल अधिक कळेल. आपल्याला झेपतील अशा वेगाने व्यायामाची सुरुवात करावी आणि दर आठवड्याला हळू हळू वेग वाढवत न्यावा. पुढच्या काही आठवड्यांमध्ये आपला स्टॅमिना आणि वेग नक्कीच वाढलेला दिसेल. काही व्यायाम आपल्या गरजेनुसार बदलता येतील. (उदा : पूर्ण उठाबशा जमत नसतील तर खुर्चीवर उठबस करता येईल. इतर व्यायाम प्रकार सुद्धा करून बघता येतील )

कुठल्याही व्यायामाची सुरुवात करताना आपल्याला झेपेल अशा प्रमाणात करावी. हळूहळू तीव्रता वाढवत न्यावी. काही त्रास झाल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. कुठलाही आजार असल्यास/ कुठली औषधे सुरु असल्यास व्यायाम सुरु करण्याआधी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

डॉ विनायक हिंगणे

व्हिडीओ :

तरुणांचे आरोग्य

जीवनशैलीचे आजार हे पूर्वी उतारवयात होणारे आजार म्हणून ओळखल्या जायचे. ते आजकाल तरुण पिढीत सुद्धा मोठ्या प्रमाणात दिसायला लागले आहेत. इतक्यातच मी चाळीशीच्या आतील दोन तरुणांचा हृदयविकाराच्या मोठ्या झटक्यासाठी उपचार केला. वय वर्ष 30 ते 35 अशा वयोगटातील बरेच पेशंट उच्च रक्तदाब आणि डायबेटीस साठी दाखवायला येतात. ह्यांचे सगळ्यांचे आजार हे जीवनशैलीतील दोषांशी निगडित आहेत. जीवनशैली बदलल्यावर हे आजार बरे झाले. जीवनशैली चे आजार तरुण वयात मोठ्या प्रमाणात दिसणे हे काळजीचे आहे.

आपण सगळ्यांनी निरोगी जीवनशैली शिकायला हवी आणि त्याचा प्रचार करायला हवा. टाइप 2 डायबेटीस, उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकार टाळता येतात. यांचे निदान लवकर झाले तर त्यातून होणारे त्रास सुद्धा टाळता येतात. आहार नियंत्रण ,व्यायाम आणि पुरेशी झोप हे जीवनशैलीचे महत्वाचे उपचार आहेत. सुरुवातीला हेच उपचार पुरेसे ठरतात. ह्या उपायांनी आजार टाळता सुद्धा येतात. A stitch in time saves nine ह्या म्हणीप्रमाणे आपण सतर्क राहिल्यास मोठा त्रास टाळू शकतो.

तपासणी:

आपले हिमोग्लोबिन, साखरेची पातळी , एच बी ए1 सी , कोलेस्टेरॉल(लिपिड प्रोफाइल), ईसीजी इत्यादी तपासण्या आपण करून घेतल्यास आपल्या आरोग्याचे चित्र अधिक स्पष्ट होते. आपले वजन , पोटाचा घेर, हृदयाचे ठोके, ब्लड प्रेशर (रक्तदाब) किती आहे ह्यावर सुद्धा लक्ष असू द्यावे.

उपाय:

  1. आहारात भाज्या आणि फळे भरपूर असावीत. आहारातील उष्मांक(कॅलरी) म्हणजेच ऊर्जा कमी करण्याचा फायदा होतो. जंक फूड किंवा बाहेरचे पदार्थ, पाकिटबंद पदार्थ टाळावेत. आहाराची रोजनिशी(डायरी) ठेवली तर फायदा होतो.
  • व्यायाम नियमित असावा. स्नायू बळकट करणारे आणि हृदय-फुफ्फुसाचे (कार्डीओ) असे दोन्ही व्यायाम करावेत. कमी वेळेसाठी का होईना पण दोन वेळा व्यायाम केल्यास उत्तम. याने आपली शारीरिक हालचाल विभागल्या जाते.
  • दिवसभर भरपूर हालचाल करावी. सारखे बसून राहणे हानिकारक. उभे राहून काम करणे, पायी चालणे, लिफ्ट ऐवजी जिना वापरणे, शारीरिक कामे स्वतः करणे असे उपाय केल्याने शारीरिक हालचाल वाढते. शारीरिक हालचाल वाढवणे हे व्यायामपेक्षा वेगळे आहे. सतत बसने हे धूम्रपानाइतकेच धोकादायक आहे. शारीरिक हालचाल वाढवल्याने आजारांचा धोका कमी होतो.
  • आपल्याला जवळपास आठ तास झोप आवश्यक असते.कमी झोप धोकादायक असते. म्हणून पुरेशी झोप घ्यावी.

डॉ विनायक हिंगणे

आरोग्याची रोजनिशी / Health Diary

”Data! Data! Data!” he cried impatiently. ”I can’t make bricks without clay.” शरलॉक होम्स च्या तोंडी असलेलं सर आर्थर कोनन डॉयल ह्याचं हे वाक्य खूप महत्त्वपूर्णआहे. माहिती शिवाय कुठल्याही निष्कर्षावर येणं होम्स ला कठीण वाटते . पुरेशा माहितीवरून निष्कर्ष काढणे हा तर्कशुद्ध विचारसरणीचा पाया आहे. आरोग्यासाठी तर हे जास्तच आवश्यक आहे! आपल्या शरीराबाबत जेवढी जास्त माहिती आपल्याला कळेल तेवढे अचूक निदान होते.

डॉक्टर आपल्याला तपासतात. काही प्रश्न विचारतात. काही तपासण्या सांगतात . यावेळी ते आपल्या आरोग्याविषयी माहिती गोळा करत असतात. ही माहिती चांगली मिळाली की निदान आणि उपचार सोपे होतात. विचार करा, जर ह्या कुठल्याही माहिती शिवाय डॉक्टरांना उपचार करावा लागला तर? अंधारात गाडी चालवण्यासारखे होईल. गाडी खड्ड्यात गेल्यावरच कळेल.

जे डॉक्टरांच्या बाबतीत होईल तेच आपल्या बाबतीत सुद्धा होऊ शकते. जीवनशैलीचे बरेच आजार हे लक्षणांशिवाय येतात. डायबेटीस , उच्च रक्तदाब इत्यादी आजार बरेचदा काहीही शारीरिक लक्षणं दाखवत नाहीत. तपासल्यावरच निदान होते. आपण तपासले नाही तर बरेचदा निदानही होत नाही. अशा वेळी आपल्याला कुठले शारीरिक लक्षण नाही म्हणजे आपण निरोगी आहोत हे म्हणणे चुकीचे ठरते. त्यामुळे आपल्या शरीराबद्दल अधिकाधिक माहिती आपल्याला हवी.

आपले वजन, आपल्या नाडीचे ठोके , आपल्या पोटाचा घेर हे सगळे आपण सहज मोजू शकतो. यावरून आपल्या आरोग्याचा अंदाज येतो. आपली रक्तशर्करा म्हणजेच शुगर ची पातळी, कोलेस्टेरोल , रक्तदाब इत्यादी मोजणे सुद्धा सोपे आहे . आपली शारीरिक क्षमता , हृदय -फुफ्फुसाची क्षमता ह्याचा अंदाज आपल्याला आपल्या शारीरिक हालचालींवरून येतो. हे सगळे आपण तपासून बघितले तर त्यावरून आपल्याला आरोग्याची चांगली कल्पना येते. आपल्याला काही धोका असेल तर तो सुद्धा उघड होतो. पण पुष्कळशा लोकांना ह्यातील काहीच माहित नसते. आरोग्याचे काहीही मोजमाप केलेले नसते आणि केले तरीही नोंद नसते. आपण किती धावू शकतो ह्याचा अंदाज सुद्धा बरेच लोक बांधू शकत नाहीत. कारण बरीच वर्षे ते थोडेही धावलेले नसतात. मेडिकल चेक-अप किंवा ऑपरेशन आधी फिटनेस बघताना असा अनुभव बरेचदा येतो की बरेच लोक निरोगी दिसून सुद्धा अनफिट असतात . बऱ्याच लोकांची शारीरिक हालचाल इतकी कमी असते की त्यांच्या शारीरिक क्षमतेचा आढावाच घेता येत नाही. जीवनशैलीच्या आजारांचा धोका ओळखण्यासाठी आपल्या आरोग्याची माहिती गोळा करून त्याची नोंद ठेवणे आवश्यक आहे!

आपल्या जीवनशैलीचे चार महत्वाचे आधारस्तंभ आहेत : आहार , शारीरिक हालचाल , झोप आणि तणाव निवारण . हे आधारस्तंभ जपले तर आजार टाळता येतात. ह्यालाच आपण प्रतिबंध म्हणतो. शिवाय आजार झाले असतील तर ते बरे करण्यासाठी सुद्धा जीवनशैलीचे उपचार महत्वाचे असतात. आपली जीवनशैली कशी आहे हे समजण्यासाठी आपल्याला वरील चारही गोष्टींच्या नोंदी ठेवल्या तर मोठा फायदा होऊ शकतो. आपण किती आहार घेतो व किती व्यायाम करतो ह्याबद्दल लोकांचा अंदाज बरेचदा चुकीचा असतो. वास्तविक आहारापेक्षा कमी आहार सांगण्याकडे आणि वास्तविक व्यायामापेक्षा जास्त व्यायाम करतो असे सांगण्याकडे लोकांचा कल असतो. आहार आणि व्यायामाबद्दलच्या बऱ्याच अभ्यासांमध्ये हे लक्षात आले आहे. आपल्या आहार व व्यायामाची अचूक नोंद ठेवली तरच आपल्याला जीवनशैली चे खरे चित्र दिसते.

आपल्या आहार आणि व्यायामाबद्दल आपला अंदाज बरेचदा चुकतो

आरोग्याची रोजनिशी किंवा डायरी आपल्याला खूप उपयोगी पडू शकते !

  • १. आपल्या आरोग्याची माहिती एका ठिकाणी गोळा होते.
  • २. आरोग्याची माहिती गोळा झाली की आरोग्याचा / तसेच धोक्याचा अंदाज येतो
  • ३. आहार, व्यायाम, झोप आणि ताणतणाव ह्यांचा हिशोब ठेवता येतो.
  • ४. आपली वाटचाल कुठल्या दिशेने होते आहे ह्याचा अंदाज येतो.

आपण आरोग्याच्या रोजनिशी मध्ये आपले वजन , हृदयाची गती, रक्तदाब (बिपी) , शुगर असे महत्वाचे आकडे नियमित भरावेत. हे जेवढ्या नियमित केले तेवढी चांगली माहिती आपल्याला मिळते. याशिवाय रोजच्या आहाराची नोंद करावी . रोज किती तास व्यायम केला आणि किती तास झोप झाली ह्याची सुद्धा नोंद ठेवावी. ह्या सगळ्या नोंदी ठेवताना एकत्र आपण व्ही /डायरी मध्ये लिहून ठेऊ शकतो किंवा आपण मोबाईल मध्ये या सगळ्यांची नोंद ठेऊ शकतो. मोबाईल मध्ये बरीचशी अप्लीकेशन्स (ऍप्स ) आपल्याला याबाबतीत मदत करू शकतात. आपल्या आहारची नोंद ठेवायला आपण जे काही खाऊ त्याचे फोटो ठेवल्यास मदत होते.

आपल्या जेवणाचा फोटो आहाराची नोंद ठेवायला मदत करतो.

मोबाईल ऍप्स मध्ये व्यायाम आणि झोपेच्या नोंदी सुद्धा चांगल्या ठेवता येतात. वेगवेगळे फिटनेस बँड्स किंवा फिट बीट आपोआप मोबाईल मध्ये नोंदी करतात आणि आलेख देतात . यावरून एका नजरेत आपली शारीरिक हालचाल किती झाली किंवा व्यायम किती झाला हे कळते. झोपेची माहिती सुद्धा आलेखाच्या स्वरुपात दिसू शकते. नवीन नवीन तंत्रज्ञाचा फायदा आपल्याला आरोग्याची माहिती ठेवायला होतो. फिट बीट नसेल तरीही मोबाईल मध्ये आपल्या आरोग्याची बरीच माहिती गोळा करता येते.

आधुनिक तंत्रज्ञांचा फायदा आपण करून घ्यावा

आपल्या आरोग्याचा माहितीचा नेहमी मागोवा घ्यावा . आपल्याला सांगितलेला आहार आपण घेतो आहोत की नाही? आपली शारीरिक हालचाल आणि व्यायाम पुरेसे आहेत की नाही? आपण पुरेसे झोपतो आहोत की नाही ? हे सगळे आपल्याला आपल्या डायरीतील माहितीतून कळते. जर आपले प्रयत्न कमी पडत असतील तर त्यात आपल्याला प्रयत्न वाढवता येतात. आपण कमी का पडतो आहोत या विषयी शहानिशा करता येते. उपाय शोधणे सोपे जाते. हा मोगोवा घेताना आपली वाटचाल कुठे सुरु आहे हे सुद्धा आपल्याला कळते. दर आठवड्याला वजन कमी होताना दिसणे , शुगर लेव्हल आणि बिपी नियंत्रणात येताना दिसणे , पोटाचा घेर कमी होताना दिसणे हे खूप मोठे समाधान देते. जीवनशैलीत बदल करणे खूप कठीण असते. चांगला परिणाम दिसायला लागला की मोठे प्रोत्साहन मिळते.

काय केल्याने आपल्याला फायदा होतो आणि काय केले की आपली शुगर वाढते हे बरेच लोकांना डायरी ठेवल्यामुळे कळते. वजनाच्या बाबतीत सुद्धा तेच. त्यामुळे काय करायचे आणि काय टाळायचे हे लोकांना डायरीचा मागोवा घेतल्याने कळते.

आरोग्याची रोजनिशी ठेवण्याचे हे अनेक फायदे आपण बघितले. माहिती गोळा करणे आणि मागोवा घेण्याने जे फायदे होतात त्यापेक्षा निराळा असा एक फायदा डायरी ठेवल्याने होतो. आपल्या जीवनशैलीकडे आपण जास्त जागरूक होतो. आपण आहार , व्यायाम आणि झोप याबद्दल नकळत निर्णय न घेता जाणीवपूर्वक निर्णय घ्यायला लागतो. “आपली झोपायची वेळ झालीय”. “आजचा व्यायाम झालाच नाही , चला एक चक्कर टाकून येऊया “. “आज आधीच गोड खाल्ले आहे, आता नको ” असे विचार मनात येतात . आरोग्यासाठी चांगले पर्याय निवडायला यामुळे मदत होते. थोडक्यात काय तर आपण स्वतः आपले आरोग्य सुधारण्यासाठी प्रोत्साहित होतो. तर तुम्ही ठेवणार ना तुमच्या आरोग्याची रोजनिशी?

डॉ विनायक हिंगणे