तरुणांचे आरोग्य

जीवनशैलीचे आजार हे पूर्वी उतारवयात होणारे आजार म्हणून ओळखल्या जायचे. ते आजकाल तरुण पिढीत सुद्धा मोठ्या प्रमाणात दिसायला लागले आहेत. इतक्यातच मी चाळीशीच्या आतील दोन तरुणांचा हृदयविकाराच्या मोठ्या झटक्यासाठी उपचार केला. वय वर्ष 30 ते 35 अशा वयोगटातील बरेच पेशंट उच्च रक्तदाब आणि डायबेटीस साठी दाखवायला येतात. ह्यांचे सगळ्यांचे आजार हे जीवनशैलीतील दोषांशी निगडित आहेत. जीवनशैली बदलल्यावर हे आजार बरे झाले. जीवनशैली चे आजार तरुण वयात मोठ्या प्रमाणात दिसणे हे काळजीचे आहे.

आपण सगळ्यांनी निरोगी जीवनशैली शिकायला हवी आणि त्याचा प्रचार करायला हवा. टाइप 2 डायबेटीस, उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकार टाळता येतात. यांचे निदान लवकर झाले तर त्यातून होणारे त्रास सुद्धा टाळता येतात. आहार नियंत्रण ,व्यायाम आणि पुरेशी झोप हे जीवनशैलीचे महत्वाचे उपचार आहेत. सुरुवातीला हेच उपचार पुरेसे ठरतात. ह्या उपायांनी आजार टाळता सुद्धा येतात. A stitch in time saves nine ह्या म्हणीप्रमाणे आपण सतर्क राहिल्यास मोठा त्रास टाळू शकतो.

तपासणी:

आपले हिमोग्लोबिन, साखरेची पातळी , एच बी ए1 सी , कोलेस्टेरॉल(लिपिड प्रोफाइल), ईसीजी इत्यादी तपासण्या आपण करून घेतल्यास आपल्या आरोग्याचे चित्र अधिक स्पष्ट होते. आपले वजन , पोटाचा घेर, हृदयाचे ठोके, ब्लड प्रेशर (रक्तदाब) किती आहे ह्यावर सुद्धा लक्ष असू द्यावे.

उपाय:

  1. आहारात भाज्या आणि फळे भरपूर असावीत. आहारातील उष्मांक(कॅलरी) म्हणजेच ऊर्जा कमी करण्याचा फायदा होतो. जंक फूड किंवा बाहेरचे पदार्थ, पाकिटबंद पदार्थ टाळावेत. आहाराची रोजनिशी(डायरी) ठेवली तर फायदा होतो.
  • व्यायाम नियमित असावा. स्नायू बळकट करणारे आणि हृदय-फुफ्फुसाचे (कार्डीओ) असे दोन्ही व्यायाम करावेत. कमी वेळेसाठी का होईना पण दोन वेळा व्यायाम केल्यास उत्तम. याने आपली शारीरिक हालचाल विभागल्या जाते.
  • दिवसभर भरपूर हालचाल करावी. सारखे बसून राहणे हानिकारक. उभे राहून काम करणे, पायी चालणे, लिफ्ट ऐवजी जिना वापरणे, शारीरिक कामे स्वतः करणे असे उपाय केल्याने शारीरिक हालचाल वाढते. शारीरिक हालचाल वाढवणे हे व्यायामपेक्षा वेगळे आहे. सतत बसने हे धूम्रपानाइतकेच धोकादायक आहे. शारीरिक हालचाल वाढवल्याने आजारांचा धोका कमी होतो.
  • आपल्याला जवळपास आठ तास झोप आवश्यक असते.कमी झोप धोकादायक असते. म्हणून पुरेशी झोप घ्यावी.

डॉ विनायक हिंगणे

नववर्षाचा संकल्प


दरवर्षी डिसेंबर अखेरीस आरोग्यासाठी “न्यू इयर रिझॉल्युशन” करणाऱ्यांची संख्या मोठी असते. आरोग्याचे हे संकल्प  पूर्ण होणारे नसतात असा एक समज रूढ आहे. हा समज काही प्रमाणात खरा असला तरी असे संकल्प महत्वाचे असतात असं माझं मत आहे. आहारात बदल  किंवा नियमित व्यायाम करणं सोपं नाही. बऱ्याच अपयशी प्रयत्नांनंतर काही लोक यशस्वी होतात. आपली जीवनशैली सुधारण्यासाठी ‘संकल्प’ ही पहिली पायरी आहे. असा संकल्प करणाऱ्यांना प्रोत्साहन आणि सकारात्मक उदाहरणांची मदत होते. यासाठी  गेली दोन वर्षे मी माझ्या माहितीतील काही उदाहरणं देण्याचा प्रयत्न केला आहे. यावर्षी सुद्धा हा प्रयत्न मी सुरु ठेवणार आहे.  जीवनशैलीतील बदल केल्याने लोकांना फायदा कसा झाला ह्याबद्दल पुढील दोन गोष्टी आहेत. नवीन वर्षासाठी काही संकल्प करायचा असेल तर सुरुवात कुठून करायची हा प्रश्न बरेचदा पडतो. जीवनशैलीतील तीन महत्वाचे घटक म्हणजे आहार , शारीरिक हालचाल आणि झोप. ह्या तिन्ही बाबतीत आपल्याला सुधारणा करता येऊ शकतात. तुम्ही तुमच्या जीवनशैलीचा आढावा घेऊन गरजेनुसार आवश्यक ठिकाणी बदल करू शकता. मला ज्या दोन व्यक्तींच्या गोष्टी सांगायच्या आहेत त्या गोष्टी सुद्धा मी तीन भागात सांगणार आहे.

आपल्या गोष्टींचे दोन नायक आहेत विजय हिंगणे आणि प्रशांत भटकर. हे दोघेही आपल्यासारखेच सामान्य आहेत. विजय हिंगणे हे वयाच्या चाळीशीत असलेले ,आरोग्य विभागात काम करणारे . सर्वसाधारण भारतीय  जेवण आणि शिस्तबद्ध दिनचर्या. नियमित योगा करण्याची सवय. नेहमीच्या लठ्ठपणाच्या व्याख्येनुसार ते लठ्ठ नाहीत. वडिलांना टाईप २ डायबेटीस असल्यामुळे डायबेटीस होण्याचा धोका थोडा जास्त आहे हे त्यांना माहित होतं. त्यामुळेच काही वर्षांपूर्वी डायबेटीसचे निदान झाल्यावर मोठा धक्का बसला नाही. त्यांनी वैद्यकीय सल्यानुसार आहारात बदल केले. जेवण विभागून ३ वेळा सुरु केले आणि गोड पदार्थ बंद केले. योगा नियमित सुरु होता. रक्तातील साखरेची पातळी ह्यामुळे काही काळ नियंत्रणात आली. पण तीन महिन्यांपूर्वी केलेले HbA1C ७.८ असे दिसले. रक्तातील ट्रायग्लीसेराइड ह्या वाईट कोलेस्टेरोल ची पातळी खूप जास्त ४१३ एवढी दिसली. हे घटक काळजीचे होते. याशिवाय काही त्रास सुद्धा व्हायचे. खूप कडाडून भूक लागायची. जेवणाची वेळ झाली की अगदी थोडा उशीरही सहन होईना. दिवसभर थकवा जाणवायचा. शरीरात काही शक्ती नाही असे त्यांना वाटायचे. सतत आळस वाटायचा. अशी सगळी परिस्थिती बघितल्यावर मी त्यांच्या जीवनशैलीतील घटक सखोल तपासून बघितले.

प्रशांत वयाने अधिक तरुण. वय ३१. पोटाचा घेर वाढला आणि वजन वाढत चालले म्हणून त्याला काळजी वाटायला लागली. सॉफ्टवेअर मध्ये नोकरी म्हणजे ताणतणाव आणि अनियमित दिनचर्या. शारीरिक व्यायम कमी. वाढलेल्या वजनासोबत रक्तात वाईट कोलेस्टेरोल ट्रायग्लीसेराइड ३३२ एवढं  वाढलेलं दिसलं. शारीरिक त्रास जाणवत नसला तरी आपल्याला वजन तातडीने कमी करायला हवं हे त्याला समजत होतं. नोकरी आणि रुटीन मध्ये आरोग्यासाठी वेळ मिळणे अशक्य आहे असं त्याला वाटायला लागलं होतं. गुलाबजाम, गाजराचा हलवा आणि पेढे हे प्रशांतचे अगदी आवडीचे पदार्थ! इतर आवडीचे पदार्थ सुद्धा लठ्ठपणा वाढवायला कारणीभूत होतील असे होते. त्यामुळे वजन कमी करायला जास्तच त्रास. प्रशांतला वजन कमी करायला आहारासोबत इतर घटकांमध्ये सुद्धा बदल करण्याची गरज आहे असं मला दिसलं.

दोघांचेही प्रश्न वेगवेगळे होते. दोघांचेही ध्येय वेगवेगळे होते. विजय ह्यांना रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रित करायची होती. प्रशांतला वजन म्हणजेच पोटावरील चरबी कमी करायची इच्छा होती. ह्या दोन्ही ध्येयांसाठी आपण त्यांना औषधी देऊ शकलो असतो. पणऔषधी देण्याआधी जीवनशैलीत पुरेसे बदल करायला हवे. विजय आणि प्रशांत ह्या दोघांनाही मी काही बदल सुचवले. यातून जर फायदा झाला नाही तर औषधीची मदत घेऊ असं ठरलं. दोघांनीही बदल करण्याचा निश्चय केला. आपल्यापैकी काही लोकांना आरोग्याचे असेच छोटे-मोठे प्रश्न भेडसावत असतात. यातील बरेच प्रश्न जीवनशैलीत बदल केल्यावर सुटतात. आहार , शारीरिक हालचाल आणि झोप ह्याबद्दल नवीन वर्षात आपण काय बदल करू शकतो ते आपण बघू.

आहार :

आरोग्यासाठी आहारात बरेच वेगवेगळ्या प्रकारचे उपाय करता येतात. वेगवेगळ्या ध्येयासाठी वेगवेगळे उपाय वापरता येतात. प्रत्येक व्यक्तीला एकाच उपायाने वेगवेगळ्या प्रमाणात फायदा होऊ शकतो. म्हणून आपल्याला एक उपाय किंवा मार्ग निवडून त्याने फायदा होतो का हे तपासून बघायला हवं. आहाराचे असे वेगवेगळे अनेक उपाय तुम्ही ऐकले असतील. त्यातून तुम्हाला आवडणारा आणि सोयीचा असेल असा मार्ग निवडावा.

  • माझ्या आवडीचे काही मार्ग:
  • आहारातील उर्जा (कॅलरी )कमी करणे
  • आहारातील प्रक्रिया केलेली कर्बोदके (प्रोसेस्ड कार्बोहायड्रेट) कमी करणे, प्रथिने व इतर चांगले घटक वाढवणे . ह्याने आहाराचे संतुलन सुधारता येते
  • कच्चे, हिरवे आणि कमी प्रक्रिया केलेले पदार्थ वाढवणे
  • मध्ये मध्ये खाणे (स्नॅकिंग ) टाळणे किंवा नाश्त्यासाठी चांगले पदार्थ निवडणे
  • तळलेले पदार्थ, शीतपेय, मिठाई फास्टफूड असे पदार्थ टाळणे.

वरील पैकी एक किंवा सगळे मार्ग तुम्ही निवडू शकता. जर काही ठराविक ध्येय असेल तर वैयक्तिक नियोजन करता येते. विजय आणि प्रशांत ह्यांच्यासाठी आम्ही सोयीनुसार आहार ठरवला. दोघांचेही ट्रायग्लीसेराइड हे वाईट कोलेस्टेरोल वाढले होते. त्यामुळे आहारातील कर्बोदके कमी केल्याने फायदा होईल अशी अपेक्षा होती. शिवाय डायबेटीस नियंत्रणात आणायला सुद्धा कर्बोदके कमी केल्याने फायदा होतो. विजय ह्यांच्या आहारात बाहेरचे पदार्थ जवळपास नव्हतेच. रोजचं जेवण जेवून सुद्धा साखरेची पातळी आणि कोलेस्टेरोल नियंत्रणात नव्हते. त्यामुळे रोजच्या जेवणात कर्बोदके कमी करायची असं ठरलं. पोळ्या आणि भात खूप कमी करून मोड आलेली कडधान्ये वापरायला सुरुवात केली. प्रशांतने बाहेर जेवण आणि गोड पदार्थ कमी केले. त्याच्या रोजच्या जेवणात सुद्धा पोळी , भात आणि बटाटा असे पदार्थ कमी झाले. दोघांच्याही रोजच्या जेवणात कच्च्या पालेभाज्या , फळभाज्या , मोड आलेली कडधान्ये, दही आणि उसळी ह्यांचे प्रमाण वाढले. वरण नियमित खायला लागले. ह्यातून कर्बोदकांचा अतिरिक्त ताण कमी झाला आणि आहाराचे संतुलन सुधारले. प्रथिने वाढली, जीवनसत्वे वाढली आणि आहारतील विविधता वाढली. विजय हे आधी तीन वेळा जेवायचे. त्यातील एक जेवण त्यांनी बंद केलं आहे. आता दोन वेळा जेवतात व मध्ये इतर काही खाणे टाळतात. प्रशांत नाश्त्यामध्ये फळे खातो. जेवणात कर्बोदके कमी केली आहेत आणि चांगले पदार्थ वाढवले आहेत.

दोघांच्याही आहारात केलेले बदल ढोबळ नाहीत. ठरवून केलेले विशिष्ट बदल आहेत . दोघांनाही असा आहार पाळणं शक्य आहे असं वाटल्यावरच हा आहार सुरु केला. त्याआधी काही शंका होत्या त्याबद्दल चर्चा करून त्या शंका सोडवल्या. (उदा: कर्बोदके तर आवश्यक असतात मग पोळी भात कमी केली तर त्रास होणार नाही का ? ह्याचं उत्तर आहे की पोळी भात कमी केल्याने आरोग्याला त्रास होत नाही. या जेवणात आपण डाळी , उसळी, मोड आलेली कडधान्ये , फळे इत्यादींच्या स्वरुपात कर्बोदके घेतोच. पण ही कर्बोदके पोळी भात बटाटा ह्यापेक्षा बरी कशी असतात ह्याची चर्चा केली.) या सोबतच बाहेर खायची वेळ आली तर काय खाता येईल , मध्येच भूक लागली तर काय करता येईल अशा प्रश्नांवर चर्चा झाली. दोघांनीही त्यांचा आहार काटेकोरपणे पाळला. त्यांना आहार पळताना कुठलाही त्रास जाणवला नाही. भूक अनावर होणं किंवा थकवा येणं असं काहीही झालं नाही. उलट भूक कमी लागायला लागली आणि उत्साही वाटायला लागलं असं दोघेही सांगतात.

शारीरिक हालचाल:

शारीरिक हालचाल हा आरोग्याचा मोठा महत्वाचा भाग आहे. आपण पुरेशी हालचाल करत नाही आणि सलग खूप वेळ बसून राहतो. सलग बसून राहणे हे धुम्रपाना इतकेच धोकादायक आहे. विजय आणि प्रशांत ह्या दोघांनाही शारीरिक हालचाल वाढवण्याची गरज होती. दोघांनीही त्यांच्या दैनंदिनी मध्ये सहज बसवता येतील असे व्यायाम सुरु केले सलग बसून राहणे टाळण्यासाठी काही उपाय केले.

विजय ह्यांनी सकाळी धावणे सुरु केले व योगासने सुरु ठेवली. योगासनांमुळे स्नायू बळकट व्हायला मदत होते तर धावल्याने हृदय व फुफ्फुसाचा व्यायाम (कार्डीओ ) होतो. याशिवाय ऑफिसला जाण्यासाठी मोटरसायकलऐवजी सायकल चा वापर सुरु केला. कम्प्युटरवर काम करताना उभे राहून काम करायला सुरुवात केली. दर जेवणानंतर थोडा वेळ शारीरिक हालचाल होईल याकडे लक्ष दिले. यामुळे दिवसभर थोड्या थोड्या वेळाने काहीतरी शारीरिक हालचाल होऊ लागली. एवढी शारीरिक हालचाल वाढल्यावर त्यांना अजून उत्साही वाटायला लागलं.

प्रशांतचा व्यायम पूर्णपणे बंद होता. वजन कमी करायचं असं ठरवल्यावर नियमित व्यायम सुरु केला. सध्या तो आठवड्यातील ३ दिवस योगासने शिकतो. बाकी दिवस व्यायाम करतो. यासाठी तो स्मार्टफोन वर असलेलं एक अॅप वापरतो. ऑफिस मध्ये बैठे काम असते पण तो दर अर्धा तासाने उठतो. सलग बसून राहणे टाळायचा तो पूर्ण प्रयत्न करतो. व्यायामासाठी प्रशांतला रोज वेळ काढावा लागतो पण त्यामुळे त्याची ‘एनर्जी लेव्हल वाढली ‘ असं तो म्हणतो. व्यायामासाठी एवढा वेळ देणं हे नक्कीच फायद्याचं आहे असं तो म्हणतो.

प्रशांत ऍप ने सुचवलेला असा व्यायाम करतो

झोप:

झोप हा बरेच लोकांच्या आयुष्यातला दुर्लक्षित विषय असतो. आपल्याला साधरणतः आठ तास झोपेची गरज असते. झोप अपुरी पडली तर लठ्ठपणा आणि डायबेटीस चा धोका वाढतो असं शास्त्रीय अभ्यासात दिसून आलं आहे. आपण जर दिवसा पलंगावर आडवं झालो आणि लगेच झोप लागली तर समजायचं की आपली झोप अपुरी होतेय. विजय आणि प्रशांत ह्या दोघांशी बोलल्यावर माझ्या असं लक्षात आलं की दोघांनाही जास्त झोपेची गरज आहे.

विजय ह्यांचा असा समज होता की लवकर उठणे हे आरोग्यासाठी चांगले असते. पण झोप अपुरी झाली तर त्याचा जास्त वाईट परिणाम होऊ शकतो हे कळल्यावर त्यांनी कधी उठायचं ह्यापेक्षा झोप पूर्ण होऊ देण्यावर भर दिला. आता ते ७ ते ८ तास झोप होण्यासाठी लवकर झोपतात. प्रशांतने सुद्धा झोप पुरेशी होण्याकडे काटेकोर लक्ष द्यायला सुरुवात केली आहे. झोप अपुरी झाली तर आपल्या आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो ह्याची त्याला अधो जाणीव नव्हती.

आहार झोप आणि नियमित व्यायाम ह्यांचा परिणाम विजय आणि प्रशांत ह्यांच्या आरोग्यावर कसा झाला ते आता आपण बघू. गेल्या चार महिन्यात विजय ह्यांचे वजन ५ किलो कमी झाले आहे पोटाचा घेर ६ सेमी कमी झाला आहे. त्यांचे HbA1C ७.८ वरून कमी होऊन ५.१ झाले आहे. याचाच अर्थ रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रणात आली आहे. triglyceride ४१३ वरून १६८ एवढे कमी झाले आहे. हिमोग्लोबिन आधी १३.५ होते ते आता १४.३ आहे.



प्रशांतचे वजन सहा महिन्यात ७ किलो वजन कमी झाले आहे. पोटाचा घेर ४ सेमी इतका कमी झाला. trigycerides ३३२ वरून १८२ झाले.


दोघांनाही आधीपेक्षा जास्त उत्साही आणि तजेलदार वाटायला लागले. विजय ह्यांना आधी जे त्रास होते ते बरे झाले. हे सगळे जीवनशैलीतील बदल केल्यामुळे झाले. त्यांच्या जीवनशैलीतील बदलांचा काही त्रास सुद्धा झाला नाही.

आपल्या जीवनशैलीत सकारात्मक बदल केले तर खूप मोठे फायदे होतात. हे फायदे आपण मोजून बघू शकतो. नवीन वर्षात तुम्ही सुद्धा हे करू शकता. यशस्वी उदाहरणांतून आपल्याला बरंच काही शिकता येतं. त्यांच्याकडून प्रेरणा घेऊन आपण आपलं आरोग्य सुधारू शकतो. नवीन वर्षात आरोग्यासाठी संकल्प नक्की करा. हे संकल्प पाळण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न करा. हा संकल्प अगदी छोटा असला तरी चालेल. आपल्या प्रयत्नांचा काही फायदा होतो आहे का हे तपासून बघा! नवीन वर्ष तुम्हाला आरोग्यदायी आणि भरभराटीचे जावो ही शुभेच्छा!


डॉ विनायक हिंगणे

या लेखासारखे काही लेख
https://wp.me/p5MKAn-iS

https://wp.me/p5MKAn-cN

https://wp.me/p5MKAn-iC

जीवनशैलीचे आजार: एक चित्र

लठ्ठपणा आणि जीवनशैलीचे आजार ह्यांचा संबंध फार घनिष्ट आहे. डायबेटीस, उच्च रक्तदाब, हृदयरोग ह्या सगळ्यांसाठी धोकादायक असलेले जीवनशैलीचे घटक आणि लठ्ठपणासाठी धोकादायक घटक सारखेच आहेत. चुकीचा आहार, व्यायामाचा अभाव, बैठी जीवनशैली , अपुरी झोप, अखंड ताणताणाव इत्यादी महत्वाचे धोक्याचे घटक आहेत. लठ्ठपणा म्हणजेच वाढलेली चरबी ! ही कधी कधी दिसते तर कधी अदृश्य (म्हणजे पोटात लपलेली )असते . ही वाढलेली चरबी जीवनशैलीचे आजार होण्यासाठी मोठा हातभार लावते. चरबी ही फक्त उर्जा साठवणारी पेशी नाही. चरबी हा एक अवयव आहे. शरीरातील हार्मोन आणि रसायनांवर ती परिणाम करते. यातूनच बिपी वाढते, इंसुलीनला प्रतिकार निर्माण होतो. डायबेटीस व हृदयरोग होण्याचा धोका वाढतो. शरीरातील चरबी (मुख्य म्हणजे पोटातील अवयवांमध्ये जमा झालेली चरबी) कमी झाली की ह्या सगळ्या बाबतीत सुधारणा दिसते. डॉ रॉय टेलर ह्यांच्या युके मधील प्रयोगात १५ टक्के वजन कमी झाल्यावर लोकांचे बिपि आणि डायबेटीस औषधांशिवाय नियंत्रणात आल्याचे दिसले होते.

जीवनशैलीचे हे घटक आपला लठ्ठपणाचा आणि आजारांचा धोका वाढवतात. हे एखाद्या चोरीसारखे असते. घर जर वस्तीपासून दूर असेल, अंधाऱ्या ठिकाणी असेल, घराला बराच काळ कुलूप असेल , कुलूप कमकुवत असेल तर अशा ठिकाणी चोरी होण्याची शक्यता जास्त असते. चोरी जरी चोरच करत असले तरी कुठल्या घरी चोरी होईल हे घरफोडी कुठे सोपी आहे यावरून ठरते. आपल्या आरोग्याचेही असेच आहे. आपली जनुकीय व शारीरिक रचना आजार होण्यासाठी महत्वाची असली तरी आपल्या जीवनशैलीतले धोक्याचे घटक आपल्याला आजार होईल की नाही हे ठरवतात. एकदा चोरी झाली की आपण चोरी का झाली ह्याचा विचार करून कमकुवत दुवे शोधून ते मजबूत करतो. सुरक्षिततेचे अधिक उपाय वापरतो व घर अधिक सुरक्षित करतो. आरोग्याच्या बाबतीत सुद्धा हेच आहे. आपल्या पोटातील चरबी वाढली किंवा जीवनशैलीचा आजार झाला तर आपल्या जीवनशैलीत कमकुवत दुवे शोधायचे. पण त्यासोबतच इतर दुवे अधिक मजबूत करायचे. उदा: एखाद्याची शारीरिक हालचाल कमी असेल व तेच लठ्ठपणाचे कारण असेल तर आपण शारीरिक हालचाल वाढवणे योग्य. सोबतच व्यायाम करणे, आहाराचा उपचार म्हणून वापर करणे आणि झोप सुधारणे हे सगळे केल्यास लठ्ठपणा लवकर बरा होतो व इतर आजार टळतात. आपल्या नाकातोंडाशी पाणी आल्यावर आपण आपल्याला उपलब्ध सगळे उपाय आपण वापरायला हवेत.

(येत्या आरोग्यज्ञानेश्वरी मधील थोडासा भाग. हे चित्र जीवनशैलीचे आजार सोप्या पद्धतीने समजाऊन सांगण्याचा प्रयत्न आहे )

चित्रकला: माझे वडील ,चित्तरंजन हिंगणे

डॉ विनायक हिंगणे

बी एम आय बद्दल माहिती

आपल्या शरीरातील चरबीचे प्रमाण वाढले आहे का याचा अंदाज येण्यासाठी “बी एम आय” हे एक चांगले माप आहे.

पाश्चात्य जनतेपेक्षा आपल्या भारतीय लोकांची शरीररचना थोडी वेगळी पडते. आपल्या शरीरात चरबीचे प्रमाण जास्त असते व आपले शरीर चरबीला थोडे लवकर बळी पडते असे आढळले आहे. त्यामुळे भारतीय लोकांसाठी बीएमआय आणि पोटाच्या घेराचे मापदंड वेगळे आहेत.

या व्हिडिओत आपण बीएमआय बद्दल थोडी माहिती बघू.

डॉ विनायक हिंगणे

आहाराच्या मदतीने डायबेटीस-मुक्त होणे शक्य आहे का?

टाईप2 डायबेटीस हा आपल्याला भेडसावणारा एक मोठा प्रश्न आहे. हा आजार जुनाट आजार असून पूर्णपणे बरा होत नाही. 5 डिसेंबर 2017ला लँसेट ह्या वैद्यकीय शोधपत्रकात एक शोधनिबंध प्रसिद्ध झाला आणि सगळ्यांचं लक्ष त्याकडे ओढल्या गेलं. बातम्यांमध्ये ह्या रिसर्च ला बरीच प्रसिद्धी मिळाली. न्यूकासल आणि ग्लासगो येथील डॉक्टर व वैज्ञानिक ह्यांनी वजन कमी केल्यामुळे औषधांशिवाय डायबेटीस नियंत्रित राहू शकतो का हा प्रयोग केला. आपण त्याविषयी थोडसं बघू.

नेमका काय प्रयोग होता?

शास्त्रज्ञांनी युके मधील 49 क्लिनिक्स मधील 306 पेशंट निवडले. ज्यांचा बीएमआय 27 ते 45 आहे (म्हणजे वजन जास्त आहे) व ज्यांचा डायबेटीस फार जुना नाही (म्हणजे निदान होऊन 6 वर्षांपेक्षा कमी कालावधी झाला आहे) असे डायबेटीस चे रुग्ण निवडले पण ज्यांना इन्सुलिन चा उपचार सुरू आहे असे पेशंट टाळण्यात आले. या पेशंट ना दोन गटांत विभागण्यात आलं. यातील एका गटातील लोकांना वजन कमी करण्यासाठी विशिष्ट आहार देण्यात आला. ह्याला आपण “आहार उपचार”म्हणूया.दुसऱ्या गटातील लोकांना नेहमीचा डायबेटीस चा उपचार देण्यात आला.

“आहार उपचारात” लोकांना त्यांचं जेवण पूर्ण बदलून दिवसभरात फक्त 825 ते 850 कॅलरी एवढा आहार 3ते 5 महिन्यांपर्यंत देण्यात आला. सुरुवातीलाच त्यांची सगळी औषधं बंद करण्यात आली. त्यांनतर हळूहळू 2 महिन्यात सामान्य पण निरोगी आहार देण्यात आला. त्यांनंतर वर्षभर वजन स्थिर ठेवण्यासाठी मदत करण्यात आली. आहार, जीवनशैलीचं मार्गदर्शन करण्यात आलं.

औषधांशिवाय एक वर्ष तपासणीनंतर जर एच बी ए वन सी (HbA1C) नॉर्मल म्हणजे 6.5 पेक्षा कमी राहिलं तर त्याला डायबेटीस-मुक्त म्हणण्यात येईल असं ठरवण्यात आलं.

प्रयोगातून काय दिसलं?

जवळपास 24टक्के लोक अपेक्षित वजन कमी करू शकले. म्हणजे दर चौघांत एक जण 15किलोपेक्षा जास्त वजन कमी करू शकले. वर्षभर वजन कमी ठेवण्याच्या बाबतीत हा आकडा उत्तम म्हणावा लागेल. ह्यापेक्षा जास्त प्रभावी निकाल म्हणजे प्रयोगातील 46 टक्के लोक डायबेटीस मुक्त झाले. म्हणजे दर दुसऱ्या व्यक्तीचं HbA1C औषधांशिवाय 6.5पेक्षा कमी आलं. हे सुद्धा उत्तम आहे.

जर आणखी खोलात जाऊन बघितलं तर असं दिसतं की ज्यांचं वजन 15 टक्क्यांपेक्षा जास्त कमी झालं त्या 36 पैकी 31 लोकांचा डायबेटीस औषधांशिवाय वर्षभरासाठी बरा झाला. टक्केवारी 86%आहे. ज्यांचं वजन फारसं कमी झालं नाही त्यांना कमी फायदा झाला. पण फारसा दुष्परिणाम न होता बराच फायदा झाल्यामुळे ह्या पद्धतीने उपचार करण्यासाठी अधिक प्रयत्न व्हायला हवेत असं मला वाटतं.

अर्थात एका वर्षभरानंतर पुढे ह्या रुग्णांचं काय होतं हे बघायला हवं. आहाराचा फायदा काही काळानंतर फारसा होत नाही असे काही निकाल आधी वेगवेगळ्या अभ्यासात बघायला मिळाले आहेत. वजन नेहमीसाठी निरोगी पातळीत टिकवून ठेवणं हे सुद्धा आव्हानात्मक असतं अस दिसतं. ह्या अभ्यासातून पुढच्या काळात ह्या प्रश्नांवर सुद्धा काही उत्तर मिळेल अशी आशा आहे. सध्याच्या परिस्थितीत एक वर्ष औषधांशिवाय डायबेटीस नियंत्रणात ठेऊ शकतो एवढाच निष्कर्ष ह्या अभ्यासातून मिळतो. हा निष्कर्ष सकारात्मक आणि आशा वाढवणारा आहे.

असा कमी कॅलरीचा आहार आपण भारतात घेऊ शकतो का?

इतक्या कमी कॅलरी असलेला आहार कधी कधी दुष्परिणाम करू शकतो. मुख्यत्वे डायबेटीस च्या रुग्णांमध्ये अगदी धोकादायक दुष्परिणाम दिसू शकतात. त्यामुळे तुमच्या डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय कुठलाही डाएट किंवा आहारातील बदल करू नये. डायबेटीस नसलेल्या लोकांनीही अगदी कमी कॅलरी असलेले आहार घेण्याआधी तज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

वर नमूद केलेल्या प्रयोगातून डायबेटीस च्या उपचारात बरेच बदल होण्याची शक्यता आहे. पण ह्यातून सुरक्षित उपचाराची मार्गदर्शक तत्वे (गाईडलाईन्स) तयार व्हायला बराच अवकाश आहे. तोपर्यंत ज्यांना औषधं लागतात अशा रुग्णांचा डायबेटीसचा उपचार सध्याच्या रूढ पद्धतीने सुरू राहील. आहारात व जीवनशैली बदल ह्याला नेहमी पेक्षा जास्त महत्व मिळेल असा माझा अंदाज आहे. ज्यांना डायबेटीस नाही पण डायबेटीस होण्याचा धोका आहे त्यांना वजन कमी केल्याने किती फायदा होऊ शकतो हे या प्रयोगातून आपण शिकू शकतो.

भारतात ह्या प्रयोगावर आधारित प्रयोग करून बघायला खरंतर काहीच प्रॉब्लेम नसावा. आपण योग्य अशा टीम बनवून भारतीय लोकांमध्ये आहारातील बदलांचा डायबेटीस वर परिणाम तपासून बघू शकतो. पण ह्यासाठी तज्ञ डॉक्टरांची टीम हवी. शास्त्रीय पद्धतीने व इथिकल कमिटीच्या संमतीने असे प्रयोग व्हावेत.

(ह्या प्रयोगातील पेशंटवर काटेकोर नजर ठेवण्यात आली. काही त्रास किंवा दुष्परिणाम होत नाही ना ह्यावर लक्ष होतं. अतिशय गंभीर डायबेटीस किंवा गंभीर आजारांचे रुग्ण ह्या प्रयोगात नव्हते. तज्ञ व कुशल तंत्रज्ञ ह्यांच्या सांघिक कामगिरीतून असे कठीण प्रयोग होतात. त्यामुळे आपण स्वतः औषधं बंद करून कमी जेवण करण्याची रिस्क घेऊ नये.)

शोधनिबंधाची लिंक सोबत शेअर करतोय

http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(17)33102-1/fulltext?elsca1=tlpr

ह्या शोधनिबंधावरील चर्चेचे दोन व्हिडीओ सुद्धा शेअर करतोय. तुमच्या प्रतिक्रिया कळवा आणि काही शंका/प्रश्न असतील तर उत्तर देण्याचा पूर्ण प्रयत्न करीन.

-डॉ विनायक हिंगणे

व्हिडीओ लिंक

व्हिडीओ भाग1

व्हिडीओ भाग2

आरोग्यदायी दिवाळी! आनंदी दिवाळी!

fb_img_1457626297506

आपली दिवाळी आरोग्यदायी व आनंदाची जावो. दिवाळीच्या हार्दिक शुभेच्छा! या वर्षी माझ्या पेशन्ट साठी दिवाळीनिमित्त काही वैद्यकीय सल्ले .

1. दिवाळीत तुमचे नेहमीचे डॉक्टर सुट्टीवर जाण्याची शक्यता असते. पर्यायी डॉक्टरांना भेटण्याची गरज पडल्यास पेशन्टची सगळी वैद्यकीय कागदपत्रं, रिपोर्ट आणि औषधं सोबत घेऊन जा. नवीन डॉक्टरांना पेशन्टची जास्तीत जास्त माहिती मिळणं आवश्यक आहे. काही ऍलर्जी असल्यास नवीन डॉक्टरांना आवर्जून सांगा.

2. दिवाळी आणि सुट्या ह्यामुळे तुचमे महत्वाचे वैद्यकीय निर्णय पुढे ढकलू नका. काही तपासण्या, डॉक्टरांच्या भेटी तसंच काही उपचार हे लवकर केल्याने फायदा होतो. त्यांच्यासाठी थोडा वेळ खर्ची पडला तरी त्यामुळे बराच त्रास वाचू शकतो. सणाच्या नावाखाली आरोग्याकडे दुर्लक्ष झाले असे व्हायला नको.

3. सुट्टीत गावी जाताना तुमची औषधं, तसंच औषधाच्या चिठ्या(प्रिस्क्रिप्शन) सोबत घेऊन जा. नेहमीची औषधं घ्यायची राहून गेल्यामुळे कधीकधी गंभीर त्रास होऊ शकतो. उदा: मधुमेहाची औषधं न घेतल्यामुळे एका दिवसातही रक्तातील  साखर अनियंत्रित होऊ शकते. बाहेरगावी तुमची नेहमीची औषधं मिळण्यास त्रास होऊ शकतो. अशा वेळी औषधं आणि प्रिस्क्रिप्शन सोबत असणं उपयोगी पडते. पर्यायी औषधं घेणं सुद्धा यामुळे सोपं होतं.

4.डायबेटिसच्या पेशंटना ह्या काळात आहाराविषयी जास्त जागरूक राहण्याची गरज असते. गोड पदार्थांशिवाय इतर पदार्थही जास्त कॅलरी असलेले असू शकतात. हे पदार्थ टाळावे. वजन वाढणे आणि डायबेटिस अनियंत्रित होणे हे वाईट. आपण आपल्या आजूबाच्या मधुमेही रुग्णांना खाण्यासाठीआग्रह करू नये. त्यांची पथ्ये पाळण्यासाठी मदत करावी. सणाच्या काळातही मधुमेहींनी आहाराची पथ्ये आणि व्यायाम नेहमीसारखाच ठेवावा. मधुमेहाशिवाय लठ्ठपणा, हृदयविकार इत्यादी आजारांमध्ये आहाराची पथ्ये पाळणाऱ्यांसाठी हा परीक्षेचा काळ असतो.

5. दम्याच्या बऱ्याचशा पेशन्टना ह्या काळात त्रास होतो. वातावरणातला बदल तसेच फटाक्यांमुळे होणारा धूर ह्याने दम्याची उबळ येऊ शकते. धुरापासून दूर राहून प्रतिबंध होण्यास मदत होते. त्याचप्रमाणे दम्याची औषधे सुरु करून दमा नियंत्रणात आणल्यास उबळ येण्याची शक्यता/भरती करावं लागण्याची शक्यता कमी होते.

6.फटाक्यांनी होणाऱ्या दुर्घटना टाळता येण्यासारख्या असतात. लहान मुलांनी फटाके उडवताना मोठ्यांनी सोबत असणे आवश्यक आहे. अशा वेळी मोठ्यांनी पूर्ण लक्ष (मोबाईल मध्ये लक्ष न ठेवता) मुलांकडे ठेवावे. अशा वेळी फटाके काळजीपूर्वक कसे उडवायचे व काय करू नये हे मुलांना सांगावे. फटाक्यांमुळे होणाऱ्या अपघाताने मुलांच्या पुढील आयुष्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतात. रुग्ण , जेष्ठ नागरिक व लहान मुले ह्यांना मोठ्या आवाजाच्या फटाक्यांमुळे खूप त्रास होतो. त्यांना त्रास होऊ नये ही आपली जबाबदारी आहे हे मुलांना समजावणे व ह्या जाबाबदारीत त्यांना सहभागी करणे ह्याची आपल्याला एक संधी ह्यावेळी मिळते. सुरक्षित पद्धतीने आगपेटी व दिवे कसे वापरायचे हे लहान मुलांना व्यवस्थित शिकवणे सुद्धा आवश्यक आहे.

डॉ विनायक हिंगणे

डॉ रेणुका हिंगणे

“रिस्क ” चा इतिहास

IMG_4596

हेल्थी लाईफ स्टाईल किंवा निरोगी जीवनशैली हा आपल्या सगळ्यांचा आवडता विषय आहे . पु ल देशपांडे बटाट्याच्या चाळीत वजन कमी करण्यासाठी लोक कायकाय सल्ले देतात ह्याचे वर्णन काय उत्तम करतात . ते सल्ले आपल्याला आजही कुणीतरी देतातच . भात सोडा , स्मोकिंग सोडा , बोलणे सोडा इतकाच काय तर बटाट्याची चाळ सोडा . ह्याशिवाय हे खा , असा व्यायाम करा असे योग करा , हे च्यवनप्राश खा, तमुक दुध प्या . आरोग्यविषयक सल्ल्यांपासून आपली काही सुटका नाही . आजीच्या बटव्यापासून ते ताईच्या स्कीन केयर पर्यंत किंवा आजोबांच्या योगसाधनेतून कमावलेल्या शरीरसंपदे पासून ते डॉक्टरांनी दिलेल्या तंबी पर्यंत बरेच सल्ले आपण ऐकत मोठे झालेले असतो . घराबाहेरील प्रत्येक व्यक्तीची ‘निरोगी जीवनशैली’ विषयी वेगळीच कल्पना असते . एखाद्या गोष्टीबद्दल “काही नाई व्हत न बे” पासून तर “मरशीन न बे “अशा टोकाच्या कल्पना असू  शकतात . त्यामुळे आपण “निरोगी जीवनशैली ” किंवा हेल्थी लाईफ स्टाईल काय असते ह्याबद्दल साशंक होणे स्वाभाविक असते .  आपण शेवटी आपल्या अनुभवानुसार काय करणे हेल्थी आणि काय अनहेल्थी हे ठरवू लागतो . आपल्याला ज्या गोष्टींची भीती वाटते त्या गोष्टी वाईट किंवा अनहेल्थी आणि ज्याची भीती वाटत नाही किंवा आपण ज्या गोष्टीशी कम्फर्टेबल आहोत त्या गोष्टी हेल्थी असा समज करून घेणे सहज शक्य आहे . वेस्टर्न किंवा पश्याच्त संस्कृती आरोग्यासाठी  वाईट ( किंवा मुळात ती संस्कृतीच नाही ) असे आपल्याला भारतात नेहमीच ऐकायला मिळते .आपल्याकडे पाश्यात्य पद्धतीचे जेवण व फास्ट फूड चे प्रमाण हल्ली वाढले आहे व हृदयविकाराचे प्रमाणही वाढले आहे . त्यामुळे पाश्यात्य जीवनशैलीशी निगडीत सगळ्याच गोष्टी अनहेल्थी असाव्यात असा पूर्वग्रह आपल्या मनात असू शकतो . तो माझ्याही मनात होता . पण  भारतातील सरासरी जीवनमानापेक्षा पाश्यात्य सरासरी जीवनमान बरेच जास्त आहे . इंग्लंड मधील बरीचशी वयस्कर मंडळी८० किंवा ९० वर्षांची होऊनही काटक असलेली बघण्यात आली . त्यामुळे खरच पाश्यात्य संस्कृती आरोग्यासाठी वाईट आहे का असा प्रश्न मला पडला . त्यातूनच ‘निरोगी जीवनशैली ‘ ही संकल्पना शास्त्रीय भाषेत कशी आली ह्याचा विचार मनात आला . ह्या निरोगी जीवनशैलीचा इतिहास मनोरंजक आहे .

निरोगी जीवनशैली म्हटली की आयुर्वेदाचा उल्लेख येणारच . आयुर्वेदात निरोगी जीवनशैली कशी असावी किंवा काय करावे आणि काय टाळावे ह्याबद्दल मार्गदर्शन आहे . ह्यातील काही गोष्टी आजही उपयोगी ठरतात आणि काही गोष्टी कालबाह्य झाल्या आहेत असे माझ्या काही आयुर्वेदात तज्ञ असलेल्या डॉक्टर मित्रांचे मत आहे . माझा आयुर्वेदात अभ्यास नसल्यामुळे मी त्यावर काही बोलणे टाळिन . पण आजकालच्या अल्योप्याथी किंवा आधुनिक मेडिसिन मध्ये आपण निरोगी जीवनशैली हा शब्द्प्रचार मुख्यत्वे हृदयविकाराच्या, डायबेटीस  किंवा स्ट्रोक (अर्धांगवाय किंवा लकवा)ह्यांच्या संदर्भात करतो . हे आजार जीवनशैलीशी निगडीत आजार म्हणून ओळखले जातात आणि म्हणून ह्या आजारांपासून बचाव करणारी जीवनशैली चांगली व ज्या गोष्टींमुळे हे आजार होण्याची शक्यता वाढते त्या गोष्टी वाईट . ह्या आजारांपैकी संशोधकांचे लक्ष वेधले ते हृदयरोगाने .
१८१२ मध्ये ज्योन वॉरेन ह्या डॉक्टरने लिहिलेला एक लेख माझ्या वाचण्यात आला . हृदयविकारामुळे छातीत दुखण्याला अंजायना म्हणतात . अंजायनाचे प्राथमिक वैद्यकीय वर्णन ह्या लेखामध्ये केलेले आहे . त्या काळात छातीत दुखण्याचे कारण किंवा त्याचा परिणाम ह्याची फारशी माहिती डॉक्टरांना नव्हती . फार काय तर आपले हृदय कसे काम करते ह्याबद्दल  माहितीही वैद्यकशास्त्राला तशी नवीनच होती . विलियम हार्वे ह्यांनी सतराव्या शतकात हृद्य आणि रक्तवाहिन्या कश्या काम करतात हे प्रयोगानुसार सिद्ध केल्यानंतरच  थोडेफार कळू लागले . त्याआधी आपले हृद्य ‘न्युमा’ नावाचे जीवनद्र्व्य तयार करते असा काहीसा समज होता . असो . पुढे रक्ताभिसरण कसे होते हे चांगले कळण्याच्या दृष्टीने प्रयत्न झाले. १८१२ च्या लेखात छातीत दुखणाऱ्या रुग्णाच्या रक्तवाहिन्या मध्ये काहीतरी दोष असून हृदयात बिघाड झाल्याची शक्यता मांडली आहे . त्या काळातील काही इलाज आज अतिशय विचित्र वाटतात . उदाहरणार्थ त्या काळात अशा रुग्णाचे रक्त काढल्या जाई .त्या काळात  रक्त काढणे हा बर्याच आजारांवर उपाय समजल्या जाई . काही वेळेस रक्त काढल्याने हृदयावरील ताण कमी होऊन काही रुग्णांना थोडाफार फायदाही होऊ शकेल पण बर्याच रुग्णांची तब्येतही ढासळत असे . हे रक्त किती प्रमाणात काढायचे हे डॉक्टर ठरवत . ही प्रथा बरीच प्रचलित होती . काही लोक तर रक्त काढणे (ब्लड लेटींग) हे रोग टाळण्यासाठी उत्तम म्हणून निरोगी लोकांचेही रक्त काढीत . रोबिन हूड च्या गोष्टीतही रोबिन हूड म्हातारा झाल्यावर अशा पद्धतीने त्याचे रक्त काढल्याचा उल्लेख आहे .हे रक्त काढण्यासाठी नस कापन्याशिवाय इतरही उपाय लोक करीत . शरीरातील रक्त काढण्यासाठी लीच किंवा जळवांचा वापर करण्याची प्रथा ही तिथून आली . निरोगी जीवनशैलीची ही संकल्पना आजच्या काळात अगदीच चुकीची वाटते .
१८१२ मध्ये अंजायना विषयी लेख प्रकाशित झाल्यानंतर तब्बल एका शतकानंतर १९१२ मध्ये जेम्स हेरिक नावाच्या डॉक्टरांनी हृदयाच्या रक्तवाहिनीमध्ये रक्त गोठल्यामुळे हृदयविकाराचा झटका येतो हे सिद्ध केले . हृदयविकाराच्या आजाराच्या संशोधनात हा लेख क्रांतिकारी ठरला . त्या काळातील हृदयरोगावरील उपचार हे आजच्या मानाने अगदीच प्राथमिक स्वरूपाचे होते  पण  त्यांच्या संशोधनामुळे  हृदयरोग किंवा हार्ट अटयाक कसा होतो हे आता समजू लागले होते . तरीही तो कशामुळे होतो हे अजून कोडेच होते . बरेचशे आजार हे जीवजंतू मुळे होतात पण हृदयरोग किंवा रक्तवाहिन्यांचे आजार (अथेरोस्क्लेरोसीस ) हे जीवजंतूमुळे होत नाहीत . ते वाढत्या वयानुसार होणार्या बदलांमुळे होतात असा एक समाज होता . पण हृदयविकार व स्ट्रोक ह्यांचे वाढते प्रमाण बघून अमेरिकेतील फ्रेमिन्घम ह्या गावात १९४२ मध्ये  एक प्रयोग सुरु करण्यात आला. हा प्रयोग म्हणजे खूप हायफाय तंत्रज्ञान वगैरे किंवा चित्रपटाला शोभेसा वैज्ञानिक प्रकल्प नव्हता . फ्रेमिन्घम  मधील ५२०९ स्त्री-पुरुषांना निवडण्यात आले. ही मंडळी ३० ते ६२ वर्षे ह्या वयोगटातील होती . पुढील २० वर्षे ह्या लोकांच्या आरोग्यविषयक नोंदी ठेवायच्या . बस . एवढाच हा प्रयोग . अगदी निरस वाटावा असा हा प्रयोग आहे . पण आजच्या वैद्यकशस्त्रापासून ते घराघरापर्यंत ह्या प्रयोगाचा प्रभाव पडला आहे . साध्या कल्पना जग गाजवतात त्याचे हे उदाहरण म्हणता येईल  . ३० ते६२ ह्या वयातील मंडळींची वैद्यकीय तपासणी व जीवनशैलीतील महत्वाच्या घटकांची नोंद करण्यात आली . त्यानंतर ठराविक अंतराने त्यांच्या पुन्हा पुन्हा मुलाखती घेऊन त्यांच्या जीवनशैली आणि वैद्यकीय नोंदी ठेवण्यात आल्या . ह्यात लोकांना अमुक करावे , तमुक करू नये असे बंधन नव्हते . अर्थातच प्रत्येकाची वैयक्तिक माहिती नावासकट उघड होणार नाही ह्याची हमी आणि काळजी घेण्यात आली .काळानुसार काही लोकांना हृदयविकार झाला आणि काहीना झाला नाही . त्यामुळे ज्यांना हृदयविकार झाला त्या लोकांच्या आणि ज्यांना झाला नाही त्या लोकांच्या जीवनशैलीत काय साम्य आहे आणि काय वेगळेपण आहे ह्याचा अभ्यास करणे शक्य झाले . ह्यातून जीवनशैलीतील काही घटक हे हृदयविकारासाठी घातक किंवा ‘रिस्की’ आहेत असे दिसून आले . स्मोकिंग हा सर्वप्रथम ओळखला गेलेला रिस्क घटक . त्यानंतर ह्या प्रयोगातून मिळालेल्या माहितीतून कोलेस्तेरोल ची वाढलेली पातळी, उच्च रक्तदाब किंवा हाय ब्लड प्रेशर  असल्यास हृदयविकार होण्याची शक्यता वाढते हे कळले . त्याचप्रमाणे एच डी एल कोलेस्टेरोल आणि शारीरिक व्यायाम ह्यामुळे हृदयविकाराचा धोका कमी होतो हे कळले . वीस वर्षे मेहनत करून व वरवर रटाळ व निरस वाटणाऱ्या प्रयोगातून जी माहिती मिळाली त्यामुळे रक्तवाहिनीतील आजारांचे गुपित उघडायला सुरुवात झाली . ह्या माहितीच्या आधारे खात्रीशीर अंदाज बांधता येऊ लागले आणि ह्या प्रयोगाचे महत्व जगाला कळू लागले . २० वर्षानंतर हा प्रयोग बंद न करता सुरु ठेवण्यात आला . पुढच्या पिढ्या आणि फ्रेमिन्घम मध्ये स्थलांतरित झालेले नवीन लोकही ह्या प्रयोगात सामील करण्यात आले . पुढे वेगवेगळ्या छोट्या प्रयोगांमधून ही माहिती पडताळून बघण्यात आली . डॉक्टर आपल्या रुग्णामधील जीवनशैलीतील घटक ह्या रिस्क घटकांशी पडताळून पाहू लागले . ह्यातून आपल्या जीवनशैलीतील काही घटक चांगले आणि काही घटक वाईट असे म्हणयला सुरुवात झाली आहे . फ्रेमिन्घम हार्ट स्टडी मधील रिस्क घटक एकत्र करून एक ‘रिस्क स्कोर ‘ बनवण्यात आला आहे . इंटरनेटवर आपण स्वतः आपला रिस्क स्कोर काढून बघू शकतो . ह्यात आपले वय , स्त्री /पुरुष, आपले वजन आणि उंची (बी एम आय), डायबेटीस किंवा हाय ब्लड प्रेशर आहे किंवा नाही , स्मोकिंग , आणि कोलेस्टेरोल अशी माहिती लागते . त्यातून पुढील १० वर्षात आपल्याला हृदयविकार होण्याची किती टक्के रिस्क आहे हे आपल्याला मोजता येते .
क़्यु रिस्क २ नावाचे (QRISK2) नावाचे आणखी एक रिस्क क्याल्क्युलेतर नेटवर उपलब्ध आहे . ह्यात आपल्याला हृदयविकार व डायबेटीस ची रिस्क किंवा पुढील दहा वर्षात आपल्याला डायबेटीस होण्याचा किती टक्के धोका आहे हे काढता येईल .
वाढलेले वजन , धुम्रपान , कोलेस्तेरोल , डायबेटीस किंवा हाय बी पी ह्या मुळे हृदयविकार होतोच असे नाही . तुम्ही स्मोकिंग केल्यानी तुम्हाला लगेच हृदयविकार होईल किंवा हार्ट अटयाक येईल असे नाही . पण स्मोकिंगमुळे पुढील १० वर्षात किंवा पुढील ३० वर्षात तुम्हाला हृदयविकार होण्याची रिस्क किती टक्के वाढते हे तुम्ही स्वतः मोजू शकता . तुमचे वजन कमी केल्याने किती टक्के धोका कमी होतो हे सुद्धा तुम्ही बघू शकता . वय किंवा तुम्ही स्त्री आहात कि पुरुष हे आपण  बदलू शकत नाही पण जीवनशैलीतील काही घटक आपण नक्कीच बदलू शकतो  व हृदयविकाराची रिस्क कमी करू शकतो .
जीवनशैलीतील ह्या रिस्क घटकांकडे आपले लक्ष फ्रेमिन्घम हार्ट स्टुडी ने वेधले . त्यानंतर जीवनशैलीशी निगडीत इतर आजारांच्या बाबतीत ह्या घटकांची तुलना होऊ लागली .उदाहरणार्थ  स्मोकिंग्मुळे  कर्करोग होण्याची रिस्क वाढते हे काही अभ्यासकांच्या लक्षात आले . आज जीवनशैलीतील काही घटक चांगले किंवा काही घातक असे आपण शास्त्रीय माहितीच्या आधारावर म्हणू शकतो . पण अनेक घटक चांगले किंवा वाईट म्हणावेत असा शास्त्रीय पुरावा अजूनही आपल्याकडे नाही . फ्रेमिन्घम स्टडी सारखे प्रयोग आपले ज्ञान वाढवत आहेत . आपले ज्ञान असेच वाढो आणि पुढच्या पिढ्यांना त्याचा उपयोग होवो !

Conspiracy Theories are in vogue

Screenshot_2015-11-30-21-54-09

Diabetes is a common condition. The progressively increasing number of people with diabetes is worrying. Changes in diet and living conditions are some of the reasons behind the rising diabetic population. Better and easily available diagnostic facilities help us to reach more people with diabetes and help them to fight it. Recently I came across one post on social media which claims that the diabetes is being over-diagnosed because of influence by pharmaceutical companies.This post has tried to sound like a fact based  but it is just another conspiracy theory. I felt annoyed with it, because such posts misguide patients and make them feel fooled .

Diabetes is broad term. There are many types of diabetes. Two important types are Type 1 Diabetes Mellitus and Type 2 Diabetes Mellitus. Type1 diabetes is characterized by deficiency of insulin hormone. Insulin is one of the important hormones secreted by the pancreas . Insulin tries to reduce the blood sugar level while other hormones try to increase the  blood sugar level. The balance between these two forces keep the sugar level in control. In type 1 diabetes, secretion of insulin from pancreas is reduced significantly. Due to this the blood sugar level is very high. This diabetes is usually seen in young age and often diagnosed when the patient develops symptoms . The blood sugar level can be so high that it might not be recorded on glucometer. These patients need admission in hospital and diagnosis of diabetes is often made during such admissions. These patients need insulin injections to keep up with the deficiency of insulin in the body.
Now let us look at type 2 diabetes which is more common. This condition develops gradually and has many stages before it can manifest as diabetes.This condition develops because of many factors. Some of these factors are correctable like excess weight, lack of exercise and faulty diet while some of the factors are unavoidable. This condition starts with resistance to the action of insulin on cells of our body. Thus there is unopposed action of other hormones and blood sugar level tend to increase. Body tries to correct this by increasing secretion of insulin. In this early stage, the patient’s blood sugar level remains in normal range and there are no symptoms. Gradually, the resistance to the action of insulin increases to a level where it is not possible for the body to compensate and blood sugar level starts rising. In this stage , fasting blood sugar level could be in between 100 mg/dl to 125 mg /dl . This stage is called as pre-diabetes. This stage is not diabetes but the person is at risk of developing diabetes. Doctors do not prescribe any medication for this stage.
In the next stage, the fasting blood glucose level rises to 126 mg/dl or more. The resistance to insulin continues and pancreas get fatigued by  continuously trying to compensate; due to this the insulin level starts  going down while the sugar levels after meals tends to rise more . If a glucose tolerance test (GTT) is performed at this stage, which involves checking blood sugar levels 2 hours after consumption of 75 gm glucose , then the  results are more than 200 mg /dl. Doctors prescribe a medication called Metformin which helps to reduce the insulin resistance. There are some more tablets which increase insulin secretion and can be used as needed. As diabetes grows older , these medicines cannot keep up the insulin levels and sugar levels are not controlled. This is the next stage of the condition and insulin injections are needed in such situation.
Over last few decades, our understanding of TYPE 2 Diabetes has improved. Obviously, the better understanding of the disease leads to changes in practices by doctors. New approaches and strategies are introduced. Some of these strategies turn out to be excellent and revolutionary while others are discarded over  time. We have understood recently that the pre-diabetes stage is really important. Studies have shown that if people in pre diabetic phase reduce around 7% of their body weight or exercise half an hour daily, then they can reduce the chances of developing diabetes. This is the only possible way of avoiding diabetes and medication. Once the condition is advanced we have to take medication to control it. Why would pharmaceutical companies give us a chance to avoid medication by promoting diagnosis in early phase! As I have mentioned earlier, doctors will not treat pre diabetes with medicines. A diagnosis of pre-diabetes (fasting blood sugar 100mg/dl to 125 mg /dl ) thus does not help pharma companies but helps us to try and avoid or at least slow down the process of diabetes. This social media post has used only partial information to scare and misguide people.
This conspiracy theory post also gives a feel as if doctors diagnose diabetes based only on sugar level. Even the discussion in my post has eventually been about the blood sugar levels. Just to clarify this , the diagnosis of diabetes made by any qualified doctor is usually a combination of patient`s symptoms and laboratory results. If the blood sugar levels exceed the normal limits and the patient has symptoms of diabetes, then the diagnosis is easy. But if the sugar levels are in doubtful range then the doctors weigh the symptoms, signs, family history and  associated conditions. If necessary the doctors can ask for a test called HBA1C which gives an idea about blood sugar level control over the last few months. A glucose tolerance test is conducted to check patient`s response to a glucose load. Sometimes doctors choose to wait for few weeks to re-check sugar levels before starting treatment.
Diabetes has many aspects apart from blood sugar levels. Many patients show great courage and determination to change their diet and lifestyle to fight with diabetes. Social media posts like the mentioned post and advertisements try to portray modern medicine as a villain. They attack doctors for their malpractice, pharma companies for their profit oriented attitude and medicines for their side effects. Many patients have insecurities and such misleading posts add to those those insecurities and fears by quoting half-truths and lies. Products like effortless weight loss remedies and treatments for diabetes without medication are the examples where businesses thrive on the insecurities of patients.
This article is just an attempt to show how truth is twisted in some media posts and advertisements. This also gave me an opportunity to discuss about the basics of diabetes. Please comment, share and discuss any doubts or thoughts you have!

डायबेटीस निदान की षडयंत्र

 

Screenshot_2015-11-30-21-54-09

 

डायबेटीस आणि उच्च रक्तदाब किंवा हाय ब्लड प्रेशर असलेल्या किमान एखाद्या व्यक्तीला तरी आपण ओळखतो . कॉमन असलेल्या ह्या आजारांनी आपणही ग्रासले जाऊ अशी भीती वाटणे देखील साहजिक आहे . इतक्यात एक संदेश सोशल मेडिया वर फिरतो आहे . त्याचा आशय असा आहे की काही वर्षांपूर्वी डायबेटीस चे निदान करण्याचा साखरेचा आकडा आता बदलला आहे आणि ह्यात फार्मा कंपन्यांचे षड्यंत्र आहे . फास्तिंग शुगरचा आकडा कमी केल्याने जास्त लोक डायबेटीस ग्रस्त आहेत असे ठरवता येईल व त्यामुळे जास्तीत जास्त औषधांची विक्री होईल असे ह्या संदेशात भाकीत करण्यात आले आहे .डॉक्टर डायबेटीस चे निदान कसे करतात व डायबेटीस साखरेच्या भाषेत कसा मांडता येतो ह्यावर आपण चर्चा करूया .

डायबेटीस चे बरेच प्रकार आहेत . त्यातील महत्वाचे दोन प्रकार म्हणजे प्रकार १ व प्रकार २. प्रकार १ मध्ये आपल्या स्वादुपिंड किंवा प्यानक्रीयास ह्या अवयवात तयार होणारे इन्सुलिन हे हार्मोन तयार होत नाही किंवा अतिशय थोड्या प्रमाणात तयार होते . ह्याची कारणे अनेक असू शकतात . मुख्य दोष हा इन्सुलिन ची कमतरता हा असतो . त्यामुळे रक्तातील साखरेचे प्रमाण हे अतिशय जास्त वाढते . ग्लूको मीटर वर मोजल्या जाणार नाही एवढी शुगर वाढू शकते . बरेचदा दवाखान्यात भरती करावे लागण्या इतकी तब्येत खराब होते व तेव्हा डॉक्टर डायबेटीस झाला आहे असे सांगतात . बरेचदा लहान वयात होणारा डायबेटीस हा प्रकार १ चा डायबेटीस किंवा इन्सुलिन कमतरते मुले होणारा डायबेटीस असतो . अशा मधुमेहींना इन्सुलिन द्यावे लागते . अशा प्रकार १ च्या मधुमेहींची संख्या तशी कमी असते .
आता आपण कॉमन असलेल्या प्रकार  २ डायबेटीस कडे बघू . हा मधुमेह  शरीरात हळूहळू तयार होतो . हा मधुमेह होण्याचीही बरीच कारणे आहेत . त्यापैकी काही कारणे टाळता येण्यासारखी आहेत . जसे शारीरिक व्यायामाचा अभाव किंवा वाढलेले वजन. हा डायबेटीस आजार म्हणून प्रकार १ पेक्षा बराच वेगळा आहे . ह्या आजाराचे टप्पे आहेत . ह्या आजारात इन्सुलिन हार्मोन च्या क्रियेला शरीरातील पेशी विरोध करतात . ही आजारातील पहिला टप्पा . शारीरिक व्यायाम  न झाल्यास किंवा वजन वाढल्यास असे होण्यास सुरुवात होऊ शकते . ह्या टप्प्यात शुगर वाढत नाही किंवा काही लक्षणेही दिसत नाहीत . होर्मोन च्या पातळीवर मात्र काही बदल दिसू शकतात . काही लोकांमध्ये ह्या टप्प्यात इन्सुलिनचे प्रमाण जास्त असल्याचे सुद्धा दिसू शकते . शरीराचा इंसुलीनच्या कामाला विरोध असल्यामुळे शरीर जास्त इन्सुलिन बनवून साखर नियंत्रणात ठेवण्याचा प्रयत्न करते . काही काळासाठी शरीर ह्यात यशस्वी होते पण जसा जसा वेळ जातो तसे इंसुलीनला विरोध वाढत जातो व साखरेवरचे इन्सुलिनचे नियंत्रण कमी पडायला लागते . अशा काळात शरीरात इन्सुलिन तर असते पण साखरेचे प्रमाण सामान्य पातळीपेक्षा जास्त असते. ह्याला प्रि-डायबेटीस किंवा डायबेटीस च्या आधीचा टप्पा म्हणतात . अमेरिकन डायबेटीस असोसिएशन ह्या संस्थेने  उपाशीपोटी किंवा फास्तिंग साखर १०० मिग्रा /देसिलीतर  ते १२५ मिग्रा/डेली अशी असल्यास  त्याला प्रि-डायबेटीस म्हटले आहे . तुमची फास्तिंग शुगर ह्या पातळीमध्ये असल्यास तुम्हाला डायबेटीस नसून डायबेटीस असण्याचा धोका आहे असे समजावे . ह्या पातळीवर डॉक्टर तुम्हाला डायबेटीस चे औषध देत नाहीत . जर उपाशीपोटी केलेली शुगर ची पातळी १२६ किंवा जास्त असेल तर त्याला डायबेटीस ची पातळी म्हणतात . हा आजाराचा पुढचा टप्पा आहे . शरीरातील इंसुलीनला विरोध सुरूच असतो व स्वादुपिंड थकून इन्सुलिनचे प्रमाण हळूहळू कमी व्हायला लागते . अशा वेळी साखरेचे प्रमाण झपाट्याने वाढायला लागते . ह्या वेळी डायबेटीस ची लक्षणे दिसत नाहीत पण साखर वाढलेली सापडते . अशा वेळी जेवणानंतर केलेली शुगर किंवा ग्लुकोज पिल्यानंतर दोन तासांनी केलेली शुगर ची पातळी २०० पेक्षा जास्त आढळते . डॉक्टर अशा टप्या मध्ये इंसुलीनला विरोध कमी करणारी मेटफोर्मीन नावाचे औषध व गरजेनुसार इन्सुलिन वाढवणारी औषधे देतात . ही औषधे गोळीच्या स्वरुपात असतात . जसा मधुमेह जुना होत जातो तसे ह्या औषधांचा प्रभाव कमी पडत जातो व शरीरातील इन्सुलिनचे प्रमाण खूपच कमी होते व काही रुग्णांना इन्सुलिन सुरु करावे लागते . हा आजारातील पुढचा टप्पा .
आपण प्रकार २ च्या मधुमेहाचे टप्पे पहिले . गेल्या काही दशकांमध्ये डायबेटीस व मुख्य म्हणजे प्रकार २ डायबेटीस बद्दल आपल्याला थोडे जास्त कळले आहे . हा डायबेटीस कसा होतो व कसा वाढतो ,ह्याचे शरीरावर काय परिणाम होतात आणि त्यांचा उपाय व प्रतिबंध कसा करायचा ह्याचा बराच अभ्यास झाला आहे आणि होतो आहे . त्यामुळे नवीन नवीन माहिती समोर येणे व उपचारामध्ये बदल घडणे अनिवार्य आहे . काही नवीन बदल हे क्रांतिकारी हरतात तर काही औषधे कधीतरी बंद करावी लागतात . भारतातील बहुतांश डॉक्टर हे आधुनिक उपचारातील बदल समजून घेऊन योग्य उपचार करण्यास समर्थ आहे असे माझे मत आहे . पण काही लोक माहिती चुकीच्या पद्धतीने पसरवून भीती वाढवतात . प्रि- डायबेटीस  हा डायबेटीस नसून त्याच्या आधीचा टप्पा आहे . उपाशीपोटी केलेली शुगर १०० ते १२५ असल्यास आपण त्याला प्रि-डायबेटीस म्हणतो . ह्या टप्प्याचे महत्व असे आहे कि वजनाच्या साधारणतः ७ % वजन कमी केल्यास किंवा नियमित ३० मिनिटे व्यायाम केल्यास डायबेटीस होण्याचा धोका कमी होतो . ह्या टप्यात कोणतेही डॉक्टर औषध देत नाहीत . आहार , वजन व व्यायामाबाबत सल्ला देतात . आजाराच्या ह्या टप्यात तुम्हाला निरोगी होण्याची संधी असते .एकदा हा टप्पा पार झाला की ती संधी कमी होत जाते आणि औषध घ्यावे लागते . त्यामुळे ह्या टप्प्याचे निदान होणे हे फार्मा कंपन्यांच्या फायद्याचे नसून आपल्याच फायद्याचे आहे . आणि आपण त्याचा फायदा करून घ्यावा असे माझे मत आहे .
डायबेटीस चे निदान हे फक्त साखरेच्या आकड्यावरून होते असा एक समज ह्या सोशल मेडिया वरील संदेशात झालेला दिसतो . हा लेख वाचल्यावर तो समज दृढ होऊ नये म्हणून हे छोटेसे स्पष्टीकरण . साखर खूप वाढली असल्यास डायबेटीस चे निदान सोपे असते . पण जेव्हा साखर थोड्या प्रमाणात वाढते तेव्हा डॉक्टर डायबेटीस ची काही लक्षणे आहेत का हे सुद्धा बघतात . साखरेच्या पातळीशिवाय ग्लुकोज पिल्यानंतर रक्तातील साखर तपासून बघणे म्हणजेच glucose tolerance test सुद्धा करू शकतात . ह्याशिवाय हिमोग्लोबिन एच बी ए १ सी  नावाची तपासणी सुद्धा डायबेटीस च्या निदानात मदत करू शकते . ह्या तपासण्यांचे निकाल पण संदिग्ध आल्यास डॉक्टर काही महिन्यानंतर पुन्हा तपासण्या करण्यास सांगतात . डायबेटीस म्हणजे फक्त शुगर लेवल नसून आपले वजन , आहार आणि जीवनशैली ह्या सगळ्यांचा परिपाक आहे .
शेवटी डायबेटीस चा उपचार औषधे घेऊन करून घ्यायचा की नाही हा एक प्रश्न आहे . बरीचशी मंडळी वेगवेगळे उपाय सांगून डायबेटीस असलेल्यांकडून पैसे लुबाडत असतात. अशा वेळी फार्मा कंपन्यांपेक्षा औषधे व कुठलाही योग्य उपचार न देता पैसा लुबाडणारी मंडळी ही मला धोकादायक वाटतात .

डायबेटीस च्या आहारी जाताना 

IMG_2555
मधुमेह म्हटला की सगळ्यांच्या जिभेवर येणारा पहिला शब्द म्हणजे शुगर! मधुमेहाचा साखरेशी खूप घनिष्ट संबंध जोडला गेला आहे . मधुमेह म्हणजे शरीरातील साखर वाढते , सारखी रक्तातील साखर तपासावी लागते आणि साखर खाणे बंद ; एवढी माहिती साधारण सगळ्यांना असते . एकंदरच हा आजार वैतागवाणा आहे  पण त्यातल्या त्यात गोड खाण्याच्या बंदीमुळे जरा जास्तच तापदायक आणि किचकट झाला आहे. बर्याच लोकांना गोड आवडते. तसेच कुठल्याही चांगल्या प्रसंगी गोड खाण्याची आपल्याकडे प्रथा आहे .गोड  चहाही  आपल्या दिनक्रमाचा अविभाज्य भाग झालाय . अशा परिस्थितीत गोड खाण्यावर बंदी म्हणजे एखाद्या व्यक्तीवर किती अन्याय असा एक दृष्टीकोन आपल्या समाजात रूढ झालाय . मधुमेहाच्या रुग्णाकडे असा अन्याय सहन करणारा, दीनवाणा  व दुर्दैवी असे म्हणून तरी बघितले जाते  किंवा एवढ्याश्या साखरेनी काय होते  असे म्हणून त्याच्या आहार पथ्याची टर  तरी उडवली जाते . असे दोन्ही टोकाचे दृष्टीकोन किती चुकीचे आहेत !आहार हा मधुमेहाचा तसेच त्याच्या उपचाराचा एक खूप महत्वाचा भाग आहे . आहार व जीवनशैलीचे अनेक पैलू मधुमेहात खूप उपयोगाचे असतात . पण त्याविषयीची चर्चा साखरेविषयी / गोड विषयीच्या आपल्या टोकाच्या दृष्टिकोनामुळे मागे पडतात . आज आपण आहार व त्याचा मधुमेहाशी संबंध ह्या विषयी थोडी चर्चा करूया. ही चर्चा फक्त मधुमेही रुग्णांसाठी नसून ह्या रुग्णांचे मित्र , नातेवाईक तसेच मधुमेहाचे संभाव्य रुग्ण म्हणून आपल्या सगळ्यांसाठीच आहे .
गोड खाण्याचा आणि मधुमेह होण्याचा काही संबंध आहे का ह्या शंके पासून आपण सुरुवात करू . ह्यासाठी मधुमेह कसा होतो हे थोडक्यात जाणून घेऊ . मधुमेहाचे महत्वाचे दोन प्रकार .टाएप १ डायबेटीस व टाईप २ डायबेटीस . त्यापैकी  नेहमी दिसणारा मधुमेह हा टाईप २ . शक्यतो चाळीशीनंतर दिसणारा हा आजार आजकाल तरुण वयोगटात सुद्धा दिसू लागला आहे . हा मधुमेह होण्याची कारणे समजण्यास थोडी किचकट अन गुंतागुंतीची असतात . पण  ह्यातील सगळ्यात महत्वाची कारणे म्हणजे चुकीची जीवनपद्धती आणि अयोग्य आहार . वाढलेला मानसिक ताणताणाव , कमी झालेला शारीरिक व्यायाम आणि वाढलेले वजन ह्यांचा शरीरातील साखरेच्या संतुलनावर विपरीत परिणाम होतो . हा परिणाम खरे म्हणजे लहान वयातच सुरु होतो . पण आपले शरीर हा ताण सहन करते. वर्षानुवर्ष जर  शरीरावर हा ताण येत राहिला तर शरीराची सहन शक्ती संपते व रक्तातील साखर अनियंत्रित व्हायला लागते .ह्यालाच आपण मधुमेह म्हणतो . काही रुग्णांमध्ये वेगळ्या काही कारणांमुळे (उदा. अनुवांशिक दोष )सुद्धा  मधुमेह होतो . दिवसभरातील आहारामधील क्यालरीज (उष्मांक ) हे वजनाच्या व शरीरातील साखरेच्या संतुलनाच्या दृष्टीने महत्वाचे असतात . साखरेमध्ये बर्याच क्यालरीज आपल्या पोटात जातात . जर आपण बैठे काम किंवा घरकाम करत असू आणि शारीरिक व्यायाम (ह्यात योगासने येत नाहीत) करत नसू तर ह्या क्यालरीज मेद किंवा fat मध्ये रुपांतरीत होतात .त्याच प्रमाणे साखरेचा ग्लायसेमिक इंडेक्स जास्त असतो . ग्लायसेमिक इंडेक्स म्हणजे एखादा पदार्थ खाल्यावर त्यामुळे  रक्तातील साखर किती प्रमाणात वाढते ह्याचे परिमाण . साखर खाल्यावर रक्तातील  साखरेचे प्रमाण जास्त वाढते . त्या मानाने इतर कर्बोदके (उदा . कडधान्ये ) खाल्यावर रक्तातील साखरेचे प्रमाण थोडे कमी वाढते . म्हणून जास्त प्रमाणात साखर / मिठाई खाणे हे फारसे योग्य नाही . पण रोजच्या आहारातील साखर व गोड चहा ह्यांनी मधुमेह होईल असे म्हणणे चुकीचे होईल . साखरेपेक्षा जास्त क्यालरीज आपल्याला मेद युक्त पदार्थ व fast फूड मधून मिळतात . पदार्थ जास्त रुचकर करण्यासाठी हॉटेल्स व उपहारगृहांमध्ये मेदयुक्त जेवण बनविल्या जाते . fast फूड चा आकार लहान अन क्यालरीज जास्त असतात .  अशा पदार्थांचा ग्लायसेमिक इंडेक्स सुद्धा जास्त असतो .ह्या सगळ्या गोष्टी नियमित खाणार्यांचे वजन हमखास वाढते . बाहेरचे पदार्थ फारसे न खाणार्यांनी घरच्या तेलाच्या वापराकडे व स्निग्ध पदार्थांच्या सेवनाकडे बारीक लक्ष ठेवणे फार आवश्यक असते . खासकरून जे रोज व्यायाम करत नाहीत, बैठे काम  किंवा घरकाम करतात त्यांनी तर जास्त सतर्क असण्याची गरज असते .  अशा प्रकारे डायबेटीस हा साखरेमुळे होणारा आजार नसून  चुकीचा आहार, वाढलेले वजन,  व्यायामाचा अभाव व ताणताणाव ह्यांनी होणारा आजार आहे .सगळ्यात महत्वाची गोष्ट म्हणजे ह्या गोष्टी लहान किंवा तरुण वयातच समजणे व योग्य सवयी लागणे आवश्यक आहे . असे झाले तर बर्याच मधुमेहाच्या भावी रुग्णांना आपल्याला वाचवता येईल .
मधुमेहाच्या रुग्णांनी सुद्धा वरील गोष्टी लक्षात घेऊन आपल्या आहारावर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे . कारण मधुमेह झाल्यावरही तो नियंत्रित ठेवल्यास त्याचा त्रास  कमी होतो  व मधुमेहाच्या नियंत्रणात आहार  फार महत्वाचा  आहे. आहार व जीवनशैलीतील बदलांनी साखर नियंत्रित ठेवण्यासाठी एका औषधा इतकी मदत होऊ शकते . ह्याचा अर्थ औषधे बंद करता येतील असे नाही पण मधुमेहाची औषधे कमी नक्कीच होऊ शकतात . मधुमेहाच्या सुरुवातीच्या काळात योग्य आहाराने रक्तातील साखर नियंत्रित ठेवणारे बरेच रुग्ण असतात . (पण जसा जसा आजार जुना होत जातो तशी औषधांची गरज वाढते  म्हणून साखर नियंत्रित आहे कि नाही हे नियमित तपासावे व वेळोवेळी वैद्यकीय सल्ला घ्यावा) . योग्य आहार व जीवनशैलीतील सुधाराने मधुमेहींचे आरोग्य लक्षणीय सुधारते .मधुमेहाचे रुग्ण असलेल्या एका काकांचा अनुभव इथे मांडावासा वाटतो . त्यांची साखर उत्तम नियंत्रणात होती व इतर परिमाण जसे वजन लिपीड प्रोफाईल ई सी जी इत्यादी सुद्धा चांगले होते . तरीही काका थोडे काळजीत वाटले म्हणून त्यांना विचारल्यावर कळले कि काकांचे समवयस्क मित्र हृदयविकाराच्या झटक्याने गेले . त्यांना मधुमेह नव्हता  . आपण त्यामुळे कधीही डॉक्टरांकडे जात नाही आणि कुठीलीही तपासणी करण्याची आपल्याला कटकट नाही असे काकांना सांगणाऱ्या मित्राला शेवटी डॉक्टरांना भेटण्याची संधीही मिळाली नाही .मित्र गेला म्हणून काका हळहळले . पण आपण मधुमेहाचे रुग्ण असून आणि हृदयविकाराचा धोका आपल्याला जास्त असूनही आपण इतर अनेकांपेक्षा जास्त  फिट आहोत म्हणून डायबेटीस हा ब्लेसिंग इन डीसगाइस आहे असे सांगून काका गेले . काकांसारखा आशादायी विचार अन वागणूक औषधाच्या एका गोळी पेक्षा जास्त प्रभावी आहे.
पण काकांसारखे रुग्ण अगदी कमी . डायबेटीस व आहाराकडे बघण्याचा दृष्टीकोन कमालीचा उदासीन असतो . मधुमेहातील आहार , पथ्ये , विविध टिप्स ह्या आजकाल बर्याच प्रमाणात उपलब्ध असतात . पण ही माहीति हाताशी असूनही आपण मधुमेहींच्या आहाराकडे कानाडोळा करतो . कधी तर मधुमेहाच्या रुग्णांची तसेच नातेवाईकांची काही स्वभाववैशिष्टे नमुनेदार असतात . ‘काही होत नाही ‘ हा दृष्टीकोन सर्रास बघायला मिळतो . शुगर जास्त आहे – काही होत नाही . व्यायाम बंद , काही होत नाही . थोडसं गोड खाल्याने काय होणार ! काही होत नाही . मी फुल साखर खातो .डॉक्टरकडे गेलो होतो . एक आठवडा औषध घेतलं . त्यानंतर औषध बंद. फक्त प्राणायाम करतो . मला काहीही होत नाही . असे सांगणारे अनेक रुग्ण बघायला मिळतात . खास म्हणजे आपण किती वेगळे आहोत असा अविर्भाव त्यांच्या चेहऱ्यावर असतो . ह्या अशा आत्मघातकी दृष्टीकोनामागे निव्वळ हलगर्जी नसून आणखी काही करणे आहेत . मधुमेहाची किंवा साखर वाढल्याची लक्षणे लगेच दिसत नाही . त्यामुळे साखर खूप वाढूनही बरेचदा पेशंट ला काहीच त्रास होत नाही व त्याचा अर्थ साखर वाढल्याने काही होत नाही असा काढल्या जातो. पण अनियंत्रित साखर ही आजारांना निमंत्रण. अशा रुग्णांना अत्यवस्थ अवस्थेत आय सी यु मध्ये दाखल होताना , कुणाचा पाय कापावा लागताना तर कोणाला जीव गमावताना बघणे दुखद असते. वाढलेली साखर ही फक्त एक संकल्पना नसून अनियंत्रित आजाराचे लक्षण आहे . टीप ऑफ आईसबर्ग म्हणतो तसे . म्हणून एखाद्या मधुमेहाच्या रुग्णाला आग्रह करून वाढताना आपण आपण त्याला संकटात ढकलतोय हे लक्षात ठेवा . शेवटी ‘फरक तो पडता हे भाई !’ . कधीतरी संयम सुटणे व एखाद्या वेळी आहारनियंत्रण थोडे शिथिल होणे कुणीही समजू शकेल . पण काही रुग्णांना पथ्य मोडण्याची सवयच लागते . मग अशा वेळी ‘हायपो ‘ म्हणजेच हायपो ग्लायसेमिया  किंवा साखर कमी झाल्याची लक्षणे सांगून शुगर न तपासताच साखर खाल्ली जाते . सणवार व ऋतूंचा नावाखाली गोड खाल्या जाते . उन्हाळ्यातील लग्न व आंबे आणि दिवाळीतील फराळ ह्यामुळे शुगर वाढलेली आढळणे  काही नवीन नाही .काही रुग्ण तर यावर कडी म्हणजे साखर तपासणीच्या आठवड्यात कडक पथ्य पाळून चक्क चांगला रिपोर्ट आणून दाखवतात ! मग पुढील तपासणी पर्यंत छातीठोकपणे आपल्याला हवे तसे वागतात.  अशा वेळी डॉक्टर म्हणून आपण ह्या व्यक्तीला जबरदस्ती, त्याच्या इच्छेविरुद्ध उपचार देतोय का असा प्रश्न पडतो. नातेवैकांची स्थिती तर आणखीच बिकट असते. एकीकडे रुग्णाच्या मधुमेहाची चिंता तर दुसरी कडे गोड खायला नाही म्हणावे तर वाद . रुग्ण बरेचदा ‘मला माझ्याच घरात खाण्यावर बंदी’ किंवा ‘ तुम्ही माझं खानं काढता ‘ अस काहीतरी बोलून इमोशनल ब्ल्याक्मेल करतात . पण अशा वेळी डॉक्टर व नातेवाईकांनी रुग्णाला त्याच्या मनासारखे करू देणे म्हणजे त्याला वार्यावर सोडून देण्यासारखे आहे . मधुमेहामध्ये साखरेचे नियंत्रण नियमित असणे आवश्यक आहे . मधेच वाढलेली साखर व अनियमित नियंत्रण त्रासदायक असते . अशा वेळी गेल्या साधारण तीन महिन्यांचे साखरेचे नियंत्रण दाखवणारी ‘ एच बी ए वन सी ‘ ही तपासणी उपयोगी पडते . नेहमीची साखरेची तपासणी नॉर्मल असली तरी ही तपासणी सदोष असल्यास आहारातील अनियमितता लक्षात येऊ शकते  व उपचारात बदल करता येतात .
मी अजिबात गोड खात नाही . चहा पण बिनसाखरेचा पितो . भात तर अगदी बंदच केला आहे . मग तरीही माझी शुगर का वाढते हो डॉक्टर ? हा प्रश्न बरेच रुग्ण विचारतात . मी माझ्या बाजूने पूर्ण योगदान दिले आहे . आता साखर नियंत्रित करण्याची जबाबदारी डॉक्टर आणि मेडिकल सायन्स ह्यांची आहे . ती का वाढते आहे हे डॉक्टरांनी शोधून आम्हाला सांगावे अशी काहीशी पेशंटची मानसिकता असते . अशा केसेस मध्ये थोडी चौकशी केल्यास बहुतांशी रुग्णाचे योगदान कमी पडते असे दिसते(पथ्ये न पाळणे, व्यायामाचा अभाव किंवा औषधे योग्य पद्धतीने न घेणे) . काही रुग्णांचा आजार खूप जुना होतो व त्यांना जास्त औषधांची किंवा इन्सुलिनची गरज असते तर अगदी किरकोळ संखेतील रुग्णांना अधिक तपासाची गरज असते . साखर नियंत्रित राहत नसेल तर आपल्या पथ्य व जीवनशैलीचा आढावा घ्यावा . आहाराची  व  व्यायामाची रोजनिशी ठेवावी . वर चर्चिल्या प्रमाणे फक्त साखर नाही तर आहारातील  इतर घटकांनी सुद्धा शरीरातील साखरेचे प्रमाण वाढू शकते हे लक्षात ठेवून असावे . वजन नियंत्रित आहे कि नाही हे बघावे . आहारतज्ञाचा सल्ला अशावेळी उपयोगी पडतो .
काही रुग्ण मधुमेहासाठी आयुर्वेदिक किंवा इतर काही उपचारपद्धती घेण्यासाठी उत्सुक असतात . मी आधुनिक आरोग्यशास्त्राचा अभ्यासक असल्याने मी इतर उपचार पद्धतींवर बोलणे चुकीचे आहे . पण कुठलीही उपचार पद्धती घेताना किमान नियमित चाचण्या व आरोग्यतपासणी आधुनिक पद्धतीने करून घेणे चांगले . कारण मधुमेहाची लक्षणे बरेचदा दिसत नाही व आजाराची तीव्रता जाणून घेण्याची तेवढी एकमेव पद्धत आज आपल्याला आम्हीत आहे . अशा वेळी  आजार नियंत्रित राहत नसेल उपचार पद्धती बदलण्याची संधी मिळू शकते.
डायबेटीस च्या रुग्णांनी उपवास करू नये. आपल्या धार्मिक समजुती उपवासाला खूप महत्व देतात.पण उपवासाचा मधुमेही रुग्णाच्या आरोग्यावर फार विपरीत परिणाम होतो . रुग्ण साखर कमी करण्याच्या औषधांवर असल्यामुळे नेहमीचा आहार घेतला न गेल्यास साखरेचे प्रमाण अतिशय कमी होते . वर्षभरापूर्वी एका महिला रुग्णास नातेवाईक आकस्मिक विभागात घेऊन आले . पन्नाशीचे वय असलेल्या त्या बाईना मधुमेह होता . डॉक्टरांनी तपासणी केली असता त्या बाई बेशुद्ध होत्या व स्वतःची उलटी श्वासंनालीकेत अडकून अत्यवस्थ झाल्या होत्या . त्यांची शुगर लेव्हल २० म्हणजेच अतिशय कमी झालेली होती . नासेतून शुगरची सलाईन दिल्यावर थोडी सुधारणा झाली पण पुढे काही दिवसांनी ह्यातून उद्भवलेल्या संसर्गामुळे त्या आय सी यु मध्ये दगावल्या . चौकशी नंतर कळले की त्यांनी कडक उपवास केला होता व नेहमीची औषधेही घेतली होती . साखर कमी झाल्याची लक्षणे त्यांना रात्री आली असतीलही . पण खोलीत त्या एकट्या असल्यामुळे कदाचित हा अनर्थ ओढवला . ह्याच्या अतिशय उलट म्हणजे उपास करताना इन्सुलिन व इतर औषधे न घेतल्यामुळे शुगर अतिशय जास्त वाढून आय सी यु मध्ये दाखल झालेले रुग्ण सुद्धा असतात . जीवावर बेतण्याचे असे प्रसंग नेहमी येत नसले तरी उपवास प्रसंगी साखरेच्या प्रामाणात होणार बदल हे रुग्णाच्या आरोग्यास घातकच असतात. एका अर्थाने मधुमेहाच्या रुग्णांना उपवास हा रोजच पाळायचा असतो . तो त्यांनी आहाराची पथ्ये , व्यायाम करून व नियमित औषधे घेऊन पाळावा .इतर नातेवाईकांनी सुद्धा उपवास करताना जशी मदत करू तशी त्यांना पथ्ये पाळण्यास मदत करावी . ज्यांना मधुमेह नाही त्यांनी सुद्धा आहार व वजनाचे व्रत पाळल्यास पुण्य नाही मिळाले तरी मधुमेहापासून दूर राहता येईल.